Аз жаргалын мэдрэмж хаанаас бий болдог вэ?

 Удаан бодсоны эцэст надад яг юу дутагдаад байгааг олж мэдлээ. Сэтгэл санаа нэг л хоосроод, ганцаардаад ямар нэг зүйл үгүйлэгдээд дутагдаад ч байх шиг санагдаад байсан юмаа. Одоо л яг юу болохыг нь ойлгоод байна. Надад дутагдаж байгаа зүйл бол аз жаргалын мэдрэмж. Хэрвээ хүн аз жаргалын мэдрэмжийг авч чадаж байвал хүн амьдралдаа ч өөртөө ч сэтгэл хангалуун байдаг гэнэ. Энэ мэдрэмжийг авч чадахаа болихоороо сэтгэлээр унаж, ганцаардаж, өөр ямар нэг зүйлээс энэ мэдрэмжийг авах гэж оролддог гэнэ. Тэгээд энэ аз жаргалын мэдрэмж яагаад надад "дутуу" мэдрэгдээд байна вэ?

Надад дутуу мэдрэгдэж байгаа тэр мэдрэмж бол хайр. Хайр бол ямар ч эд зүйлс, зугаа цэнгэлээр товчхондоо өөр бусад юугаар ч нөхөж болдоггүй мэдрэмж билээ.

Монголдоо гэртээ байхад нэг тийм сайхан мэдрэмж төрдөг байсан. Идэх хоолгүй, мөнгөгүй байлаа ч бүрэн дүүрэн, миний бие махбодь ямар нэгэн сайхан зүйлээр дүүрсэн мэт, өлссөн ходоодыг ч дүүргэж чадах, халдашгүй дархан цайз хэрэмээр хамгаалагдсан мэт мэдрэмж төрдөг байсан. Энэ сайхан мэдрэмж одоо надад төрөхгүй байна. Сэтгэлд ч юмуу ямар нэгэн хоосон орон зай үүсээд тэр орон зайд нь ганцаардлын хүйтэн салхи үлээгээд байна.

Арай залуухан байхдаа эрдэм боловсролтой бие даасан эмэгтэй болоод хэнээс ч хамааралгүй сайхан амьдрана гэж боддог байлаа. Харин одоо би буруу бодож байснаа ойлгож байна. Гэр бүл гэдэг хүний аз жаргалын маш том уурхай бөгөөд хүний амьдралын томоохон орон зай төдийгүй хүний сэтгэл дэх тэрхүү хоосон орон зайг дүүргэж байддаг тэр ид шидтэй хайрыг бий болгож байдаг үнэт зүйл юм байна. Тэрхүү орон зайг ямар ч эд зүйл нөхөж чадахгүй зөвхөн халуун бүлээн цустай, зүрх сэтгэлтэй амьд хүн л дүүргэж чаддаг юм байна. Хүн хүнээр дутна гэдэг л энэ бололтой. Ганцаардал. Зав чөлөөгүй амьдрал, зогсоо зайгүй хөлхөх хүмүүсийн цуваа, сэтгэл мэдрэмжээс илүү бодолд тулгуурласан амьдрал, нэгэн хэвийн, уйтгартай, гаднаас нь харахад сайхан ч, сэтгэл дотроо жавартай, далд ганцаардал, далд стресс, гажиж болохгүй дүрэм журам... Яг л робот мэт монотоник амьдралын хэлхээс... Гэхдээ бид чинь хүн шүү дээ. Хэрвээ хүн зүрх сэтгэлгүй оюун ухаантай бол робот л гэсэн үг. Би өгсөн даалгаварыг бодож боловрсруулаад хариу үйлдэл хийдэг робот. Хэрвээ хүн зөвхөн эд юмс цуглуулах гэж, идэх гэж, хэрэглэх гэж амьдардаг бол араатан амьтнаас ялгаагүй. Хураагаад хураагаад дараа нь иднэ гэж хадгалдаг амьтдаас өөрцгүй. Хүн төрөлхтөний гол мөн чанар болсон хүн гэж нэрлэгдэхэд хүргэдэг гол 2 хүчин зүйлс нь оюун ухаан, зүрх сэтгэл хоёр. Харин энэ зав чөлөөгүй амьдрал дунд хүмүүс оюун ухаан, мэдлэг боловсролд хэт их анхаараад өөр нэгэн маш чухал мөн чанар болох зүрх сэтгэлийг мартжээ дээ. Гэвч зүрх сэтгэл хоосон оргиод өөрийн орон зайгаа эрэлхийлсээр л байна. Зүрх сэтгэл хоосон бол аз жаргалын мэдрэмж хэзээ ч төрөхгүй. Зүрх сэтгэл хайраар тэжээгдэж тэтгэгддэг. Зүрх сэтгэлд хайр байхгүй бол хайраас бидэнд өгдөг гэрэл гэгээгээр дүүрэн халуун дулаан мэдрэмж төрөхгүй.

Би бусдыг хайрлаж, бас бусдаас хайрыг мэдрэмээр байна. Аав ээж, эгч дүүс, найз нөхөд, амраг хайрт чухам хэн ч бай зөвхөн хүн л энэхүү гайхамтай хайрыг бэлэглэж халуун дулаан мэдрэмжийг төрүүлнэ. Ганцаардал дундаас энэ мэдрэмж төрөхгүй. Ганц мод гал болохгүй, ганц хүн айл болохгүй ээ гэж... Мөн ухаантай хэлж дээ.

Бодоод байхад энэхүү завгүй нийгмийн хүмүүст өгч байгаа сөрөг нөлөөллүүд болох архидалт, тамхидалт, замбараагүй бэлгийн амьдрал, янз бүрийн дон, жишээ нь компьютерийн тоглоом, хар тамхи гээд олон сэтгэл эмзэглүүлсэн үйл явдлууд үнэндээ бидний сэтгэл дэх хоосон орон зайгаа дүүргэх гэсэн оролдлогуудаас болж үүсдэг бололтой. Жишээ нь, орчин цагт хүмүүс хайранд итгэхээ больсон, хариуцлагаас аль болох зайлсхийхийн тулд хайраас зугтаадаг. Аль болох амар хялбар аргаар өөрийн дутагдаад байгаа мэдрэмжийг нөхөж авахын тулд наргиж цэнгэж, нэг шөнийн жаргалаар нөхөх гэж оролдож, стресс бухимдалаа мартахын тулд архи ууж, зарим нь бүүр хар тамхи татаж мансуурцгаах болжээ. Завгүй стрессээр дүүрэн монотон нэгийн хэвийн цуврах амьдралын хэлхээсээс залхсан зарим нэг нь амь сорьсон спортоор хичээллэж, орилоо чарлаа дуу сонсож, аль болох энэхүү амьдралаас зугтаахын тулд гадаад орныг зорих аж. Сэтгэл зүрх амар амгалан байх тусмаа бид илүү амар тайван хөгжим сонсч, илүү амар амгалан үйлдлийг хийх аж. Сэтгэл зүрх бухимдлаар дүүрэн байхад зөөлөн аялгуу ч бухимдсан сэтгэлийг амрааж, аргадаж чадахгүй байх шиг.
Чухам үүнээс л болж хүмүүс амьдралдаа алдаа гаргаж, буруу сонголт хийдэг юм шиг байна. Чухам үүнээс л болж хүмүүс архинд орж, бүрэн гүйцэт сэтгэл санаа нь тогтворжоогүй өсвөр насныхан ид хөгжих, сурах насан дээрээ буруу замаар орж, сурах идэвх нь буурч байх шиг байна.

Би ч бас энэхүү стрессээс салах аргаа олж ядаж байна. Ийм стрессд орохоороо шууд автоматаар үүнээсээ бушуухан салах арга хэмжээг аваад байгаа юм л даа. Гэхдээ л буруудаад байх шиг байна. Даван туулах хэрэгтэй.

Амьдрал итгэл дээр тогтддог

Эмэгтэйчүүдийн нэг сул тал нь жижиг зүйлсд ч дэндүү их ач холбогдол өгч дэндүү их зүйл боддогт байдаг бололтой. Миний толгой надаас хамааралгүйгээр хэрэгтэй хэрэггүй олон зүйлийн тухай бодоод, тэрэндээ дэндүү их ач холбогдол өгөөд үүнээсээ болоод стрессдээд байх юм. Толгой доторхоо хэн нэгэнд уудлан ярьж чаддаггүй юм бол бичээд ч болов өөрийгөө тайтаруулъя даа.

Амьдрал итгэл дээр тогтддог. Яагаад гээч. Амьдралд тохиолдох олон үйл явдал, тэрэнд бидний хандах хандлага тэр чигээрээ бидний өөрсдийн итгэл үнэмшлээс хамаарч байдаг болохоор тэр.

Хэрвээ амьдрал хайр дээр тогтдог бол итгэл түүний мөнхийн дагуул. Итгэлгүйгээр хайр гэж хэзээ ч байдаггүй. Ээж, аав, эх үрийн хайр, ах дүүсийн хайр, найз нөхдийн хайр, хайр дурлал гээд "бүх төрлийн" хайр итгэлгүйгээр цор ганцаар хэзээ ч оршин тогтнодоггүй. Итгэл үгүй болсон хайр амьгүй бие цогцостой л адил.

Итгэл бол амьдралын мөнхийн шавхагдашгүй эрч хүчний эх үүсвэр, олон гайхамшигийн эхлэх цэг. Өчүүхэн өт хорхой, жоом бясаанаас эхлүүлээд бүхий л амьд биет амьд үлдэх өчүүхэн боломжийн төлөө хэрхэн амьд үлдэхийн төлөө тэмцэж, саад бэрхшээлийн өөдөөс тэмцэх төрөлхийн байгалаас заяасан инстинкттэй байдаг. Энэ инстинкт хүмүүн төрөлхтний хувьд "зовсоны эцэст жаргал ирнэ. Бүх зүйл сайхан болно" гэсэн бодлоор зовлон бэрхшээлийг даван туулах итгэл найдвар байдаг. Энэ итгэл найдвар бол эдгэшгүй хүнд өвчнийг ч эдгээх, тэсвэрлэшгүй олон зовлон бэрхшээлийг даван туулах, хэзээ ч бүтэхгүй биелэхгүй санааг ч бодит болгох олон гайхамшигийг бүтээх хүч чадлыг бэлэглэгч билээ.

Итгэл найдвар бол аз жаргалын төлөө зогсолтгүй тэмцэх гинжин урвалын эхлэл. Бидний үргэлж эрж хайдаг төгс төгөлдөр байдал, зөв буруун тухай ойлголт, үнэлэлт дүгнэлт хийх, диваажин, тамын тухай ойлголт, шашин шүтлэг ч гэсэн бүгд итгэл найдвараас эхлэлтэй. Бидний бий болгосон хууль дүрэм, журам, өөрийгөө болоод бусдыг үнэлэх үнэлэмж, ёс заншил, өдөр тутмын зуршил, үйлдэл бүгд бидний тархинд хадаастай ИТГЭЛ гэдэг зүйл дээр үндэслэж бий болсон байдаг.

Итгэл гэдэг зүйл бүх хүнд харагдах байдал өөр байлаа ч нөлөөлөх чадвар нь ижил байдаг. Хэн нэгний итгэлийг алдана гэдэг, хэн нэгэнд итгэл алдарна гэдэг бүх хүнд ижилхэн хүндээр тусдаг. Харин хэнд юунд итгэх, яаж итгэх зэрэг итгэл дээр үндэслэсэн үнэлэмж бүх хүнд өөр байдаг.

Бидний боловсрол мэдлэг ч гэсэн итгэл дээр үндэслэж боловсрогдож байдаг. Бид ямар нэг шинэ зүйлийг сурч мэдэхийн тулд бидний уншиж байгаа бүхэн, харж байгаа бүхэн, сонсож байгаа бүхэн, бидэнд ирж байгаа мэдээлэл үнэн зөв гэдэгт заавал итгэх хэрэгтэй байдаг. Хэрвээ ирж буй мэдээлэл үнэн гэдэгт итгэж чадахгүй бол тэр мэдээлэл бидний мэдлэгийн нэг хэсэг болж чаддаггүй. Бид зөвхөн үнэн гэж бодсон мэдээллээ мэдлэг болгон авч тэр мэдлэгээ шинэ мэдлэгтэй харьцуулж, холбож, хуучин мэдлэг дээрээ нэмэрлэх маягаар суралцдаг. Тийм болохоор итгэл бол мэдлэгийн эх сурвалж.

Итгэл бол маш хүчтэй нөлөөлөгч, тархийг угаагч хэрэгсэл. Хүний итгэлийг олж авна гэдэг амаргүй байж болох ч итгэлээр нь дамжуулж утсан хүүхэлдэй болгон тоглох амархан. Тийм ч учраас тархийг нь угаахыг хүссэн хүмүүсд өгөх мэдээллийг маш зөв үнэн зүйл мэт харагдуулж итгүүлж чадах аваас гагцхүү нэг хүний амьдралыг бусниулаад, тэр байтугай амийг нь егүүтгээд зогсохгүй улс үндэстнээр нь сөнөөж ч бас болдогт итгэлийн өөр нэгэн хүч чадал оршиж байгаа юм даа.


Хайр Дурлал ч бас итгэлээр дамжин бидэнд ирдэг. Хэдэн жилийн өмнө арай залуу байхдаа хайр дурлалын тухай нэгэн теорем зохиосон юм. Тэр нь юу вэ гэвэл, хайр дурлал гэдэг зүйл хэзээ ч биетээр оршдоггүй, зөвхөн бидний төсөөлөлд л байдаг зүйл гэсэн "онол" юм. Миний "онолоор" бол хүмүүс бусад хүмүүсийг хараад тэр хүний тухай авч буй мэдээллээ (гадна харагдах байдал, дотоод сэтгэл) өөрийн үнэлэмжээр үнэлээд тэр хүний тухай төсөөллийг тархиндаа зурдаг. Хэрвээ тухайн хүн маш олон сайн гэсэн үнэлэмж авсан байвал хүмүүс бид ихэнхдээ тэр сайн талуудыг дэндүү хэтрүүлэн үнэлж, "тэрнээс сайхан нь үгүй, тэр үнэхээр алт шиг хүн" гэх мэт гэсэн үнэмшлийг өөрсдөдөө бий болгодог. Тэр үнэмшил, тархиндаа зурсан зургийн сайхныг бишрэх эсвэл муухайг жигших тусам хайр дурлал, итгэл, хүндэтгэл, атаархал, үзэн ядалт, дургүйцэл, тавгүйтэл гэсэн олон янзын мэдрэмжүүдийн аль нэг төрж эхэлдэг. Үнэн чанартаа бид хэзээ ч хэнийг ч бүрэн дүүрэн таньж мэддэггүй, зөвхөн өөртөө байгаа мэдээлэлдээ үндэслэж дүгнэлт хийдэг болохоор бидний тархин дахь зураг хэзээ ч тухайн хүнийг бүрэн дүүрэн илэрхийлж чаддаггүй.

Тийм ч учраас хайр дурлал бол бидний хайрыг татсан тухайн бодит хүндээ биш харин бидний тэр хүний тухай тархиндаа зурсан зураг-төсөөлөлд дурласан сэтгэлийн үр дүн юм.

Тийм болохоор миний ойлголтоор хайр дурлал гэдэг зүйл бодитоор оршдоггүй, зөвхөн бидний төсөөлөл үнэн гэдгийг баталсан итгэлтэй нэгдсэн цагт л жинхэнэ хайр болдог. (PS: Тэгэхээр үнэндээ би хэзээ ч хайр дурлалд итгэдэггүй, бас дурладаггүй хүн байх нь. :-P)


Итгэл бол маш хүчтэй нөлөөлөгч, тархийг угаагч, гайхамшигийг бүтээгч, амжилтын үндэс, амьдралын салшгүй нэгэн хэсэг. Тийм ч учраас амьдрал яалт ч гүй итгэл дээр тогтдог. (Гэхдээ миний итгэл үнэмшлээр шүү дээ. ;) )


Амьдрал бол диваажин биш. Зовлон бэрхшээлийн өмнө өвдөг сөхөрч, сэтгэлээр унан гутарч суугаа бол зүгээр л ИТГЭ. Итгэл бол бүх л өвчнийг анагаах гайхалтай чадвартай  эм. Зүгээр л энэ бүх бэрхшээл зовлон удахгүй ирэх гайхалтай амьдралын төлөө урьдчилан төлж байгаа төлөөс юм шүү гэж үнэн сэтгэлээсээ итгэж чадвал тун удахгүй үнэхээр тэр аз жаргал урдаас чинь инээмсэглэн угтаж явааг олж харах болно. Миний зөв гэдэгт би итгэж байна.

Хөгжил юунаас эхэлдэг вэ?

Өнгөрсөн долоо хоногт тун зав муутай байлаа. Энэ 7 хоногоос даалгавар овоо гайгүй болох төлөвтэй. Гэхдээ өчигдөр шөнөжин суугаад шөнийн 3.45 цагийн үед л орондоо орох шиг болсон. Өнөөдөр бас л өөр нэг даалгавраа нухсаар өдөржин сургууль дээр өнжөөд орой 9 болох дөхөж байхад гэрийн бараа харах шив. Гэхдээ хэнийгээ буруутгахав. Цагийг нь тулгаж байж хийдэг зангаа л буруутгаж суухаас. :-P

Гэхдээ бас муугүй ээ. Өнөөдөр хийсэн даалгавраа бол 3 цаг хагас орчим хугацаанд хийж дуусгасан. Энэ чинь миний хувьд рекорд байхгүй юу. Би иймэрхүү докунмэнт бичих даалгаврыг бол их л хурданаар бодоход 6 цаг сууж байж дуусгадаг юм. Ганц дан бичээд суухгүй, хажуугаар нь ном нтр хайж, интернэт ухаж, мэдээлэл цуглуулаад, эхлээд юу хийх гээд байгаагаа ойлгоод, дээр нь бас хажуудаа словарь нтр барьж байгаад бичдэг байхгүй юу. Миний англи хэл үнэхээр муу байнаа. Нэг өгүүлбэр бичих гэж бараг 10 мин болно гэж. Кэцүү кэцүү.

Энэ ч бас гайгүй. Герман хэл дээр испани хэл сурах гэж бас л нусаа хацартаа нааж байна. Санасныг бодвол амаргүй юмаа. Багш нэг юм асуухаар нь хариулахын тулд толгойн дотроо германаас монгол руу орчуулаад, буцаагаад испани руу орчуулах гэж оролдох үнэхээр амаргүй ажил байна. Бодсоор байтал намайг юу ч ойлгоогүй, мэдэхгүй байна гээд л бодчихож байгаа юм чинь. Амьхандаа л ихээхэн давтаж ирсэн байдаг, нөгөөх нь.


За одоохондоо нэг ном 5 дахь өдөр хүртэл унших даалгавар, 4 дэхэд proposal бичих даалгавраас өөр юм алга байгаа дээр нь өнгөрсөн хагас сайнд хотын номын санд суухад бодогдсон зүйлийн талаах бичье.

Санаа нь бол их энгийн. "Хөгжил юунаас эхэлдэг вэ?" 
Хотын номын санд үнэгүй 1 сар үйлчлүүлэх эрхээ эдлэхээр өнгөрсөн хагас сайнд тийшээ очсон юм. Хамгийн ихээр анхаарал татсан зүйл бол тэнд байсан ном зээлээр авах болон авсан номоо эргүүлж өгөх зориулалтай машинууд юм. Нэг иймэрхүү машинууд зэрэгцүүлээд тавьчихсан байсан:

Source:[ http://www.ruhrnachrichten.de/]

Номнуудаа нэг нэгээр тавихаар автоматаар хэр удаан зээлж болох хугацаатай нь, номынх нэртэй нь цуг электрон үнэмлэхэнд хадгалаад байгаа юм л даа. Нэг ном уншуулахад 1 сек-с ихгүй хугацаа л орж байсан. Их хурдан, шуурхай, чирэгдэлгүй үйлчилгээ юм даа.
Номоо буцааж өгөхдөө арай өөр машин дээр очоод номуудаа нэг нэгээр нь хийгээд л болоо. Ямар ч чирэгдэл, очир хүлээж цаг алдах хэрэггүй.

Энэ нэг ёсондоо хөгжлийн түвшинг харуулж байгаа нэг үзүүлэлт гэж би хувьдаа дүгнэсэн. Сургуулийн номын сан болохоор ийм машин хэрэглэдэггүй. Бар код уншигч ашигладаг юм. Тэр ч бас хурдан шуурхай үйлчилгээ. Гэхдээ хотын номын сангийн энэ автоматууд надад их таалагдсан. Эхлээд их гайхсан л даа. Энэ нөхөр машинууд яаж энэ номуудыг таниад байгаа хэрэг вэ гэж бодсон. Тэгээд номнуудыг ажиглаад явтал ихэнх нь ардаа баркодтой байсан юм. Тэгэхээр баркодыг нь уншдаг юм болов уу гэж бодов. Тэгсэн баркодгүй нь ч бас юм. Тэгээд л эргүүлж тойруулж үзэж байгаад учрыг нь олов. Нөгөө номнууд бүгд арын хавтасны дотор талд цагаан өнгийн туузтай байв. Намайг гайхшруулсан зүйл ердөө л ийм энгийн зүйл байсан байх нь байж шүү дээ гэж бодогдсон. Хар ухаанаар бодоход л тэрхүү автоматууд яаж ажилладагыг ойлгож болохоор тийм энгийн аж.
Нэг үг байдаг даа. Хамгийн агуу зүйл хамгийн энгийн зүйл байдаг гэж. Тэгвэл ийм хурдан шуурхай чирэгдэлгүй үйлчилгээ ийм хямдхан үнээр бий болдог аж.
Хэрвээ эргэн тойрны олон зүйлүүдийг энэ мэтээр ажиглаад яваад байвал энэ бүхний цаана тун айхтар бодож олсон олон ийм энгийн хирнээ ухаалаг шийдлүүдийг олж харж болохоор байгаа юм.

Тэгэхээр хөгжил гэдэг зүйл ийм энгийн зүйлд л байдаг байх нь.

Бас өөр нэгэн энгийн жишээ.

Source: [http://ecx.images-amazon.com/]

Энэ бол бидний мэдэх энгийн л нэг шалны мод. Гэхдээ энэ энгийн зүйлд олон энгийн хирнээ авууштай шинжүүд бий. Жишээ нь,

• Мэдээж тонгойн газар мөлхөж шал угаагаас хамаагүй хурдан
• Иш нь хэд угаараа эргэдэг учраас өрөөний булан тохой зэргийг угаахад ямар ч асуудалгүй
• Алчуур нь тусгай microfaser гэж нэрлэгддэг өвөрмөц материалаар хийгдсэн болохоор шалны хир, тоос тортгыг маш сайн арилгадаг
• Мушгих гэж хамаг гарынхаа арьсыг хуулах шахах шаардлагагүй
• Иш нь 2 дахин сунадаг болохоор тавилганы доогуурх шалыг угаах гэж хамаг тавилгаа нааш цааш хөдөлгөх шаардлагагүй
• Шалны алчуурыг модноос нь салгах их амархан. Хөлөөрөө тэр хар дөрвөлжин "кноп" дээр гишгээд болоо.

Тун хялбархан бүтэцтэй энэ эдэд ийм олон авууштай талууд байгаа юм. Энэ шалны модыг жишээ авсан шалтгаан нь манайх "гэртээ" нэгийг хэрэглэдэг болохоор л тэр. Амьдралд ойр нэгэн жишээ.

Өөр зөндөө олон жишээ дурдаж болох ч гэсэн үүгээр би "ХӨГЖИЛ ГЭДЭГ МАШ ЭНГИЙН ЗҮЙЛЭЭС ЭХЭЛДЭГ ЮМ БАЙНА ШҮҮ" гэдгийг л харуулах гэсэн юм.

Нийтлэлийн эхэнд асуугаад орхисон асуултандаа орьё. Ийм энгийн зүйлийг хэн ч бодоод олж болохоор. Гэхдээ шийдэл гэдэг зүйл түүнийг эрж хайгаагүй байгаа цагт харагддаггүй онцлогтой.

Тэгэхээр хөгжил гэдэг бол аливаа улс орон хэр ухаантайг илэрхийлдэггүй. Харин тэдний хэр их зөв шийдлийг эрж хайдаг хүмүүс вэ гэдгийг илэрхийлдэг. Хамгийн энгийнээр хувь хүний хөгжлийг л аваад үзье. Эргэн тойрны найз нөхөд, ах дүү, таньдаг хүмүүсийнхээ тухай бодоод үз. Би л гэхэд "толгой сайтай хүмүүс болгон тэр хэрээр бодож байсан шиг минь сайн явж байхыг үзсэнгүй. Харин тийм сурлага сайтай байгаагүй ч сайн сайхан амьдраад явж байгаа хүмүүс байх юм." гэж хэлэх маш олон хүнтэй таарч байсан. Би ч үүнтэй санал нийлнэ. Хэрвээ зүгээр л хүн дээр л ажиглавал амьдралдаа арчаатай, сүйхээтэй, бизнэс ухаантай (ө.х наймааны ухаантай) эсвэл дундаас дээш боловсролгүй боловч авъяас чадварынхаа хүчээр хангалуун амьдарч яваа гээд боловсрол, толгой сайтай биш ч сайхан амьдарч олон хүний жишээг харж болно. Өөр өөр мэргэжлийн, өөр түвшний боловсролтой байсан ч хангалуун сайхан амьдарч байгаа тэр бүх хүмүүст нэг л нийтлэг шинж байдаг. Үүнтэй адил улс оронд ч бас ийм нэгэн нийтлэг шинж байдаг аж. Тэр нь юу гэвэл тэдгээр хүмүүс хэзээ ч нэг байрандаа удаан байдаггүй. Тэд үргэлж шинэ зүйлийг эрж хайж, байнга өөрчлөлтийг хийж байдаг хүмүүс юм. Өөрөөр хэлбэл, ажилсаг хүмүүс юм.

Өндөр хөгжилтэй оронд ч өөрчлөн сайжруулах шаардлагатай зүйлүүд бас байдаг аж. Сонин байгаа биз. Хэхэ.
Манайд орж байгаа нэг хичээл дээр манай профессор биднээс нэгэн тун өвөрмөц даалгавар гүйцэтгэхийг санал болгосон юм. Тэр нь юу вэ гэвэл, жил ирэх тусам оюутнуудын чадвар улам бүр муудаж байгаа гэнэ. Манайд ч бас иймэрхүү асуудал байгаа тухай сонсч байсан юм байна. Энэ асуудал хаа сайгүй байгаа гэнэ. Америк, Канад, Австралид хүртэл ийм асуудал байгаа гэнэ. Оюутнуудын дундажаас дээш сайчуудын эзлэх хэмжээ жил ирэх бүр тодорхой хувиар буурч байгаа гэнэ. Оюутнуудын чадвар, потенциал муудсанаас болоод инженерийн салбарт элсэгчдийн ерөнхий тоо хэмжээ муудаад тэр хэрээр өөрчлөх шаардлагатай олон асуудал ар араасаа гарч ирж байгаа гэнэ. Оюутнуудын ихэнх нь бизнесийн удирдлагаар сурах илүү сонирхолтой байдаг гэнэ. Энэ нь нэг талаас энэ мэргэжлийн хүмүүс имиж (i.e офис маягаар хувцаслах), нэр хүнд, мөнгө хурдан олдог, сурахад хялбар зэрэг шалтгаанаас болдог гэнэ. Герман орны хувьд бүх төрлийн инженерийн салбар нь дэлхийд маш алдартай, инженерүүд дэлхийн хаана ч өндрөөр үнэлэгддэг мэргэжилтнүүд байдаг боловч нөгөө талаасаа яг энэ байдлаас нь болоод оюутан, сурагч нар "айгаад" элсдэггүй гэнэ.
Тэгээд биднийг "програм хангамжийн инженер" гэсэн нэртэй энэхүү ангийн нэрийг яаж инженер гэсэн үгийг оруулахгүйгээр эвтэйхэн өөрчилөх вэ, нөгөө талаас баклаврын "програм хангамжийн инженер" ангийн кирикклюмыг хэрхэн сурагч нарын анхаарал сонирхолыг татахаар болгож өөрчлөх вэ гэдэг тал дээр сайтар бодолцоод зарим нэг аргачлал боловсруул гэсэн юм. Хэрвээ бидний санаа үнэхээр сонирхол татахуйц бөгөөд хэрэгжих боломжтой бол үүнийг бодитоор бүх төлөвлөгөө, менежментийг нь гаргаад бодитоор амьдрал дээр хэрэгжүүлж эхлэх юм. Нэг талаасаа бидэнд маш том хичээл, туршлага болох боловч нөгөө талаасаа маш том эрсдэл дагуулж байгаа үйл ажиллагаа байгаа биз. Бидэнд бол ямар ч алдагдалгүй зүйл боловч манай деканы хувьд нэлээн хариуцлагатай үйл ажиллагаа болох юм л даа.
Нэг ийм маш сонирхолтой ажил хийх гэж байгаа юм даа. Тэгээд би энэ бүх оюутнуудад хийсэн судалгааны дүгнэлтүүдийн талаар сонсож суухдаа "Өндөр хөгжилтэй оронд ч бас сайжруулах асуудал санаснаас олон байдаг байх нь ээ" гэж бодож суусан юм. Энэ бодол дээр үндэслээд өнөөдөр энэхүү нийтлэлийг бичихээр шийдсэн минь энэ.

Эцэст нь, заавал нэг зүйлийг хэлмээр байна.

"Асуулт тавих нь зөв хариултыг олохын үндэс. Зөв хариулт зөв шийдэлд хүргэж, зөв шийдэл илүү дээр нөхцөл байдал, илүү сайхан амьдрал бий болгох үндэс болдог.
Шалтгааныг олж харж чадвал нөхцөл байдлаа өөрчлөх замыг мөн олж харж чадна. Шалтгааныг олж харах арга зам бол асуулт тавих юм"

Учир шалтгаангүйгээр аливаад шууд үнэмшиж, итгэхээсээ өмнө "яагаад би үүнд итгэх ёстой вэ? энэ яагаад ийм байна? ийм байдлыг юу бий болгож байна? яаж үүнийг бий болгох вэ?" гэж бодож явбал гарцаагүй арга зам олдож, монголын залуучууд яг ингэж бодож чадаж байвал бид гарцаагүй хөгжинө. Энэ бол гарцаагүй хөгжлийн эхлэл. Ердөө л аргачлал, харах өнцөгөө өөрчилж чадвал боломж гарцаагүй байж л байгаа.

My 25

Маргааш би 25 нас хүрнэ. Бага байхдаа 25 настай хүн гэхээр л их том болсон хүн гэж боддог байжээ. Тэгсэн 25 нас хүрээд өөрийгөө харахад нэг их ч том хүн шиг санагдахгүй л байна. Бүх хүмүүс магад тэгдэг байх л даа. Бидний хүрээгүй байгаа бүхэн биднээс хамаагүй хол, хүрэхэд хэцүү мэт санагддаг байх. Амжилт ч тэр, нас ч тэр. Хараахан хүрээгүй байгаа нас илүү ахмад том мэт, эсвэл хөгшин мэт санагдаж, хүрээгүй байгаа амжилтанд хүрсэн хүнийг хараад би энэ амжилтанд хүрч чадахгүй дээ гэж. Эсвэл би одоо энийг сураад ч яах вэ. Хэзээ хэрэглэнэ гэж сурна гэж боддог. Тэгтэл цаг хугацаа явсаар л нэг л мэдэхэд биднээс алс хол байсан зүйл ойртож ирэх үед "тэр үед би үүнийг хийж байх минь яалаа, хэрвээ тэгсэн бол" гэж харамсан боддог.
Аль эсвэл хэзээ ч хийхгүй гэж өөртөө амлаж байсан зүйлээ хийчихсэн л байдаг.
Зүгээр л нэг зуршил болчихож. Шинэ он гарахаар, эсвэл нэг нас нэмэхээр энэ хүртэл юу хийж, ямар замаар яваа вэ би гэж эргэж хардаг зуршилтай болчихож. Өнөөдөр миний 24 настай байгаа сүүлийн өдөр. 25 нас тун өвөрмөц нас. Учир нь хүүхдийн гэнэн зангаа хаяагүй орь залуу нас 25 насаар дуусч, оронд нь илүү томоожсон залуу нас ирдэг болохоор тэр.

Надад 18 нас тийм ч онцгой нас шиг санагддагүй. 18 наснаас илүү 17 нас илүү сэтгэл татам санагддаг болохоор тэр. 17 нас бол хууль ёсоор насанд хүрээгүй нас. Тэр ч утгаараа сэтгэл татам.

Миний хувьд 18 наснаас 19 нас илүү өвөрмөц нас байсан. Урьд тэгтлээ Бурхан шүтээд сүйд болдоггүй, бараг л шүтлэггүй байсан хирнээ 19 нас хүрээд гэнэт Бурханы шашныг маш хүчтэй сонирхож, аажимдаа тэр нь итгэл үнэмшил болж хувирсан даа. Учир нь тэр үеэс би хүмүүст атаархаж, аливаад тэгтлээ шунаж, бухамдаж эсвэл ямар нэг зүйлийг хэт эмзэгээр хүлээж авах нь багассан. Нэг ёсондоо neutral хүн болоод л хувирчихсан. Зарчмын хувьд өсвөр нас дууссан юм болов уу даа. ;) Нэг талаасаа энэ нь хүн шашингүй үзэлтэй байсан ч түүнтэй дүйцэх итгэл үнэмшилтэй байх ёстой юм байна гэдгийг ухааруулсан.
 Бас нөгөө талаас биднийг зовоож байдаг олон зовлонгийн шалтгаан бидний атаа, хорсол, хүсэл шунал, мунхаг байдлаас үүдэж байдаг юм байна гэдгийг ойлгуулсан.

Олон зүйлд шаналахаа больж, хэрэгтэй хэрэггүй зүйлд анхаарлаа хандуулж, бусад хүмүүсийн бодлыг хүчтэй хүлээж авахаа больсноос хойш амьдралыг арай өөр нүдээр харж эхэлсэн дээ.
 Урьд нь амьдрал зүгээр л зовлонгийн хар далай, шудрага бус мэт санагддаг байтал харин тэр үеэс амьдрал үнэндээ агуу том, гайхамшигаар дүүрэн юм байна гэж мэдрэгдэж эхэлсэн дээ.
Сургууль төгсөөд анх ажиллаж эхэлсэн 22 наснаас илүү 23 нас нь өвөрмөц онцгой байлаа. 23 нас хүрээд ажиллаж байхдаа үеийнхнээ хараад, ажиллаж байгаа орчноо хараад "би энд байх ёсгүй юм байна. Би арай өөр газар байх ёстой хүн юм шиг байна" гэсэн мэдрэмж төрсөн. Тэгээд өөрийнхөө байх ёстой газрыг хайж эхэлсэн. Энэ үед маш олон ажил хийсэн ч аль ч сэтгэлд хүрсэнгүй. Нөгөө талаас олигтой ажил ч олдохгүй л байв. Гаднаас нь харахад азгүйтэлтэй ч төстэй юм шиг харагдах энэ нөхцөл байдал үнэндээ намайг огт өөр газар руу чиглүүлж байсныг сүүлд нь ойлгосон юм. Энэ хорвоод шалтгаангүй зүйл нэг ч үгүй,  гаднаас нь харахад азгүйтэл мэт харагдах үйл явдал бүхэн мууг зөгнөж байдаггүй байх нь гэж бодогдсон.
Бага зэргийн алдаа, бэрхшээл, азгүйтэл угаас амьдралд байх ёстой зүйл бөгөөд түүнийг хүлээж авч сурах ёстой юм байна гэдгийг 23 нас надад ойлгуулав.
24 нас хүрээд ойлгосон зүйл бол амжилт гэдэг бол олон жилийн хүч хөдөлмөр, уйгагүй оролдлого, хичээл зүтгэл, алдаа, оноо, олон бэрхшээл саадыг даван туулсны үр дүн юм байна гэдгийг ухааруулсан. Хэрвээ хүссэндээ хүрье гэвэл бэрхшээлийг даван туулах стратеги боловсруул. ;) Бэрхшээл үндсэндээ бидний одоохондоо харж чадахгүй байгаа асуудлаас л болж үүсдэг юм шиг санагдсан. Хэрвээ ирээдүйгээс ирж яваа бэрхшээлийг олж хараад түүнийг даван туулах аргаа боловсруулбал бэрхшээл амжилтанд хүрэх нэг гишгүүр л болж хувирдаг юм байна.

Би энд ирээд олон зүйл сурч байноо. Ганц дан эрдэм номноос гадна, хувь хүнийхээ хувьд ч зохион байгуулалтанд орж, урьд нь байгаагүй олон чадварыг хар аяндаа л өөртөө бий болгож байна. Одоо бол ямар нэг асуудал тулгарвал азгүйтвэл дотроо "надад нэг том сургамж, нэгэн том хичээл боллоо" гэж боддог болсон. Одоо бас нэг жижиг асуудал надаас зууралдаад байж байна. Энэ асуудал сайнаар шийдэгдсэн байсан ч муугаар шийдэгдсэн байсан ч надад сургамж болсон энэ үйл явдлын тухай бичнээ. Магадгүй дэндүү гэнэн ч юм шиг тэнэг ч юм шиг алдаа ч гэсэн надад энэ алдаа "аливааг хэтрүүлэн үнэлж болохгүй. хашир зан хэзээд илүүдэхгүй" гэдэг хичээлийг зааж өгөх шив дээ.

Одоо миний сурч авч байгаа нэг том хичээл бол "маш сайн хувийн зохион байгуулалттай бол. цагаа ч, мөнгөө ч зөв зохицуул. Юмыг цаг алдалгүй аль болох түргэн барьж авч бай. Хүчээ зөв хуваарьла. Цаг алдах тусам бэрхшээл улам олноор гарч ирдэг. Айдастай нүүр тулах нь айдсыг ялах цорын ганц арга. Дээр нь спорт эрүүл байхын нэгэн томоохон үндэс гэдгийг ч бас хүлээн зөвшөөрч байна." Энэ бүхэнгүйгээр сурна гэдэг бүтэхгүй нь ээ. Нэг бол ядаргаанд орно. Эсвэл өөрийнхөө жинхэнэ чадвараа бүрэн дүүрэн харуулж, ашиглаж чадахгүй. :(
Тэгээд дээр нь нэмэхэд "Зөв сонголт хамгаас чухал. Зөв шийдвэр, зөв сонголт, сайн бодож боловсруулсан төлөвлөгөө ямар нэг амжилт заавал авчирдаг. Харин зөв сонголт, зөв шийдвэр амьдралын туршид хуримтлуулсан туршлагад дээр үндэслэдэг. Тийм болохоор туршлагатай, мэдлэгтэй хүнээс асууж, тусламж хүсч байх нь хэзээд илүүдэхгүй."

Миний суралцаж хичээл илүү ахимаг насны хүн болгоны хэлэх зүйл ч, "амжилтанд хүрэх дүрэм" гэсэн утга агуулгатай ном бүхэнд бичээстэй байдаг зүйл боловч хамгийн гол нь би одоо энэ бүхнийг өөрийн амьдрал дээрээсээ энэ бүхэн нь зөв зүйл юм байна гэдгийг алхам тутамдаа мэдрээд байгаа юм. Хүссэн хүсээгүй ч нөхцөл байдал аяндаа ийм хичээл заагаад байгаа юм даа.

Миний хорин хэдэн нас надад маш их зүйл сургаж, бас ухааруулж байна даа. Харин энэ бүхнийг үүнээс илүү эрт ухаарч болдоггүй нь харамсалтай. Ингээд бодоход үнэндээ хүн 18 насандаа биш 20 нэлээн гарч байж "том хүн" болж төлөвшдөг бололтой.

"Нас ахилаа гээд хөгширч байна гэж баярлах юмуу" гэж хүмүүс ярьдаг ч тэр хүртэл амьдралдаа туулж өнгөрүүлсэн бүхэн, түүний үнэ цэнэ бүхэн өнгөрч буй цаг хугацааны бидэнд өгсөн бэлэг билээ.

Сайн байна уу, миний 25 нас.

Mein Zimmer

Өчигдөр Германд ирлээ.
Буянт-Ухаа дээрээс гэрийнхэнээсээ салаад явахад бас л эвгүй байсан шүү. Гэхдээ анх явсанаа бодвол айх, санаа зовох зүйл хамаагүй бага болсон байсан. Миний сууж явсан онгоцонд УИХ гишүүн Дэмбэрэл болон түүнийг дагалдаж хэсэг хүмүүс мөн зурагтийнхан явж байсан. Онгоцоор явах бүрд заавал нэг олны танил хүмүүстэй цуг явж таарах юм. 2 сард Монгол руу явах замд хошин шогийн Өнгөт инээд хамтлагийнхан бас явж байж таарсан.
Түүнчлэн анх явахад барьж явсан ачаатай дүйцэхүйц хүнд ачаатай явсныг эс тооцвол сайн явж ирсэн шүү.
Өчигдөр орой Маннхаймаас Хайлбронн орох орон нутгийн гал тэрэгэнд ноён Зүрхэн Уултай тааралдав. Би түрүүн нь энэ хүний тухай бичиж байсан даа. Манай курсын декан, профессор гэж... Гэхдээ энэ семестрээс деканаар өөр хүн ажиллаж эхэлж байгаа. Түүнтэй удахгүй сургууль дээр уулзана.

Харин өнөө өглөө шинэ өрөөндөө нүүж орлоо.  Энэ семестрээс эхэлж дотуур байранд амьдрах юм л даа.  Надад лав таалагдав. Саруулхан, цэвэрхэн, хажуу өрөөний охин ч гайгүй зантай байж магадгүй охин шиг санагдсан. Түүнийг Клаудиа гэдэг. Румынаас ирсэн, ERASMUS-н оюутан солилцоогоор ирсэн, насны хувьд надаас лав 3-4 насаар дүү байж мэдэх, харин өөрөөсөө олон насаар ах найз залуутай. Найз залууг нь би лав 35-40 орчим насны гэж таамаглаж байгаа. Одоохондоо иймэрхүү л мэдээлэлтэй байна даа.

Өрөөгөө цэвэрлэж, юмнуудаа байрлуулсныхаа дараа хэдэн зураг дарсан юм.

Оюутан залуустаа өгөх зөвлөгөө - I

Удаан бодсоны эцэст өөрийн 18 жил сургуульд сурсан "туршлагадаа" үндэслэн

• Сурах арга барилаа тодорхойлох: Ном унших, Шалгалтандаа үр дүнтэй бэлдэх
• Гадаад хэл сурах
• Гадаадын их дээд сургуульд болон тэтгэлэгт материал өгөхдөө

анхаарах зүйлүүдийн талаар бичихээр шийдлээ. Хэдийгээр дунд сургууль, их сургууль гээд нийтдээ 18 жил сурсан хирнээ сүүлийн хэдхэн жилд л бий болгосон, цаашид ч сайжруулсаар байх миний "сурах арга барил"-д түшиглэсэн зөвлөмжөө "урд ургасан чихнээс хожуу ургасан эвэр урт" хэмээж оюутан сурагч дүү нартаа хэрэг болох боловуу гэж цаг гарган нийтэлж байгааг минь хүлээн авна уу. 
[Бодоод байхад эртхэн сурах арга барилд суралцсан бол илүү сайн суралцах байж дээ гэж бодогдоод байдаг юм. Одоо ч гэсэн ялгаа алга. ;) Бас л суралцсаар л явна даа, хөөрхий.]

Эхний хэсэг - Сурах арга барилаа тодорхойлох, Ном унших талаар зөвлөмж.

Тэгэхээр сайн суралцахын тулд мэдэх ёстой эхний зүйл бол өөрийнхөө сурах арга барилыг тодорхойлох хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл суралцахад бас суралцах хэрэгтэй гэх үү дээ. Хүн сурах арга барил тухайн хүний ой тогтоолт, тухайн хүний онцлогоос шалтгаалж өөр өөр байдаг шүү дээ. Тухайлбал, зарим хүмүүс ажиглаж суралцдаг, өөрөөр хэлбэл ийм хүмүүс харааны ой тогтоолт сайтай. Зарим ийм хүмүүс унших дуртай. Зарим хүмүүс илүү идэвхтэй үйл ажиллагаанд дуртай. Өөрөөр хэлбэл, ийм хүмүүс өөрийн биеэр туршиж үзэж, дадлага хийснээр илүү сайн сурдаг. Зарим хүмүүс сонсох дуртай. Ийм хүмүүс лекц сонсох, эсвэл уншихаас илүүгээр бусдаар яриулж  илүү сайн ойлгодог хүмүүс байдаг.
Зарим хүмүүс чимээгүй орчинд ганцаараа сууж  ажилласнаар илүү сайн суралцдаг байхад зарим хүмүүс олуулаа сууж хичээлээ давтахыг илүүд үздэг гэх мэт.

Сурах арга барилаа тодорхойлохын тулд 1-рт, өөрийнхөө өдрийн аль цагт хамгийн идэвхтэй байдгаа олж мэдэх хэрэгтэй. Зарим хүмүүс өглөөгүүр илүү идэвхтэй, үр дүнтэй ажилладаг байхад нөгөө хэсэг нь оройн цагаар илүү үр дүнтэй ажилладаг. Гэхдээ ихэнх дундаж хүмүүс өглөө 9-12 цаг болон 14-18 цаг хүртэл хамгийн үр дүнтэй ажилладаг. Миний туршлагаас харахад өглөөгүүр унших, цээжлэх хичээлээ хийж, үдээс хойш илүү тархи ажиллах шаардлагатай (Математик гэх мэт.) ажлуудаа хийвэл үр дүнтэй. Ялангуяа унших хичээлээ өглөөгүүр 7 цагаас 8 цагийн хооронд уншвал хамгийн сайн. Өглөө 6 цагийн үед босоод усанд орж нойроо сэргээгээд цайгаа уучихаад тэгээд хичээлээ уншвал маш сайн. Учир нь 7 цаг гэхэд нойр чинь аль хэдийн сэргэчихсэн байх учир тэр үеэр уншсан зүйл чинь маш сайхан ойлгогдож тогтоогдоно гэдэгт эргэлзэх хэрэггүй.
2-рт, дээр дурьдсанчлан өөрийн суралцах онцлогт тохирсон сурах арга барилаа тодорхойлох хэрэгтэй. Тухайлбал, ном, нийтлэл унших, тэмдэглэл хийх, шалгалтанд бэлдэх гэх зэрэг.

Магадгүй ном унших сурах арга барилд ямар хамаатай юм бэ гэж бодож байж болох юм. Гэхдээ энэ нь маш их хамаатай. Ямар төрлийн мэргэжлээр сурч байгаагаас үл хамааран хэн бүхэнд энд тэндээс нэмэлт материал хайх, уншиж ойлгох, судлах шаардлага байнга л гарч ирж байдаг. Дор хаяж зөвхөн өөрийн хувийн хэрэгцээндээ, сонирхлоороо ямар нэг сэдвийг бие дааж суралцахаар боллоо ч гэсэн өөртөө тохирсон ном материалаа хайж олно гэдэг бас тийм ч амар ажил биш. Зөвхөн гарчигийг нь хараад л ном авчихаж болохгүй!!!
Би 3 курсийн оюутан байхдаа нэг удаа зөвхөн гарчигийг нь хараад л нэг ном авчихаж байсан юм. Тэгээд л нөгөө номоо судалж эхлээд л маш том алдаа хийснээ ойлгож байж билээ. Тэгэхээр ямарваа нэг ном, сурах бичгээ сонгохдоо дор хаяж бүлэг сэдвүүдийнх нь гарчигийг эхлээд нэг гүйлгээд харах хэрэгтэй. Тэрэн дотор чиний сонирхож байгаа сэдэв байгаа эсэхийг хар. Хэрвээ яг тодорхой нэг сэдвийг хайж байгаа бол тэр хэсгийг агуулсан бүлгийг нэг гүйлгээд хар. Номын тойм болон дүгнэлт гэсэн хэсгүүдийг уншиж үз. Мөн хамгийн эхний бүлгийг унш. Ихэнхдээ номын эхний бүлэгт тухайн номонд орсон сэдвүүд болон ерөнхий агуулгынх нь тухай бичсэн байдаг. Эхний бүлгийг нь гүйлгэж хараад л нэг  ойлгомжтой, тодорхой биш, эмх цэгцгүй байвал тэр номыг сонгон унших хэрэггүй гэж зөвлөх байна. Яг өөрт чинь хэрэгтэй байгаа мэдээллийг өгч чадах номыг олж автал эрлээ зогсоох хэрэггүй. ;) Ялангуяа өөрийн чинь нэг их сайн мэдэхгүй сэдэв байх тусам эрлээ үргэлжлүүлэх хэрэгтэй. Яагаад гэвэл, аливааг анхлан суралцахад анхны сэтгэгдэл, ойлголт ямагт хамгийн чухал байдаг болохоор тэр. Анх барьж авсан ном чинь л хэрэгтэй мэдээллийг өгч чадахгүй бол хамаг суралцах хүсэл, эрмэлзлийг чинь унтрааж, харин сайн ном тухайн сэдвээр улам их зүйл мэдэх хүсэл эрмэлзлийг төрүүлж байдаг юм.

Хэрвээ тухайн сэдвээрээ өөр олон номноос судалгаа хийх бол гол чиг болгох номоо сайн судлаад харин бусад номноос зөвхөн тухайн номон дээр байхгүй хэсгийг л уншиж, тэмдэглэхэд хангалттай.

Тэгэхээр номоо сонгосон бол одоо уншина даа. Гэхдээ уншихад бас их учир бий. Уншихаасаа өмнө аль хэсгийг илүү анхаарч унших, аль хэсгийг уншихгүй байх, эсвэл гүйлгэж уншихаа тодорхойлох хэрэгтэй. Тэгээд аль болох хурдан унших хэрэгтэй. Олон хоног сунжруулах хэрэггүй. Удах тусам уйдаж, уншсан өмнөх хэсгүүдээ мартаж эхэлнэ. Үүнээс болж уншсан хэсгүүдээ дахин дахин унших шаардлага гарна.
Мөн аль болох уншсан хэсгүүдээ олон дахин уншихгүй байхыг хичээх хэрэгтэй. Үүний тулд тэмдэглэл хөтлөх хэрэгтэй. Мөн номын гол хэрэгтэй гэсэн хэсгүүдээ тодруулж тэмдэглэж байвал их зүгээр байдаг юм. Гэхдээ номын сангийн номон дээр зураад байхгүйн тулд наалддаг цааснууд ашиглах хэрэгтэй. Номоо буцааж өгөхдөө хуулаад авчихна биз. ;)

Тэмдэглэл хөтлөх талаар хэдэн зөвлөмж өгье. Тэмдэглэл хөтлөхдөө номон дээр байгаа өгүүлбэрүүдийг тэр чигт нь хуулж бичих хэрэггүй. Тэгж бичсэний оронд зүгээр л канондчихсон нь дээр. Эсвэл канондоод хэрэгтэй хэсгүүдийг хайчилж аваад дэвтэртээ нааж болох юм. Тэмдэглэл аль болох товч бөгөөд өөрт чинь ойлгомжтой байх хэрэгтэй. 
Жишээ нь, би нэг бүлэг сэдвийн тэмдэглэл хийхэд дэвтрийн 1 нүүр болдог. Ерөнхийдөө 1 хуудаснаас хэтэрдэггүй. Тэмдэглэлдээ чухал нэр томъёо болон, тэдгээрийн тодорхойлолтууд болон гол утга санааг тэмдэглэж авахаас гадна тэдгээрийн байрлаж байгаа хуудасны дугаар болон бүлэг сэдвийн нэр зэргийг тэмдэглэж авдаг. Мөн бүлэг сэдэв, дэд сэдэв зэргийн нэрийг бичихдээ догол мөр үлдээж бичдэг бөгөөд дараа нь тэмдэглэлээ уншихад аль сэдэв нь ерөнхий аль нь дэд сэдэв, аль ухагдахуун хаана "харъяалагдаж" байгааг төвөггүй харж болдог юм.

Дараагийн нийтлэлд шалгалтандаа үр дүнтэй бэлдэх талаар зөвлөмж.

Энэ семестрийн анхны дүн, шинэ туршлага

Маш завгүй олон өдрийг өнгөрөөвөө би. Гэрээ ч цэвэрлэх, заримдаа бүр дэлгүүр ч орж идэх уух юмаа цуглуулах завгүй, өдөрт бараг дунджаар 10 цаг компьютерийн дэлгэц ширтэж суусаар 4 сар болсон байна. Одоо л нэг хичээл дуусаж, шалгалтууд эхэлнэ дээ. Шалгалт ч гэж уул нь 2 л шалгалт байгаа юм л даа. Гэхдээ л бас л бараг л багаар бодоход 10 хоног ном шагайж байж л өгөх чанга 2 шалгалт бий. Нэг нь бичгээр өгнө. Миний англи хэл сайн биш болохоор бичих гэж алж өгнөө, одоо яанаа. Хэхэ :-P
Нөгөө шалгалт нь нэг баахан алгоритм, анализ энэ тэр хийх маягийн шалгалт шиг байгаа юм. Харамсалтай нь зөвхөн энэ шалгалтын дүнгээр л дүнг тооцох тул бас л хэцүү. Ноднингийн магиструуд бараг ангиараа унасан гэж байгаа.
Гэхдээ миний санаанд бол багтаад л байгаа юм даа. Гол нь цаг нь дэндүү бага юм шиг санагдсан. 80 мин.
Дараагийн Мягмар гаригт нэг хичээлийнхээ documentation-г өгчихвөл үндсэндээ ингээд даалгаврын цуваа энэ семестрийн хувьд дуусч байгаа юм даа.

За хөө, одоо гол яриандаа орноо. Өнөөдөр энэ семестрийн хувьд анхны дүнг сонслоо. Манай декан бидэнд 2 хичээл ордог юм л даа. Аягүй шаардлага өндөртэй, хүн хүн гэсэн дуутай өндөр профессор байдаг юм. Нас нь нь тийм ч хөгшин биш байхаа. 40 гаран юмуу эсвэл 50 л дөнгөж гарч байгаа байх. Шаардлага өндөртэй, шахалт ихтэйг нь эс тооцвол надад анх хараад л таалагдсан л даа. Гэхдээ мэдээж хүнийхээ хувьд шүү дээ. Хараажаар их ухаалаг, мэргэжилдээ чадварлаг хүн шиг санагдсан. Нэг тийм өвөрмөц сэтгэхүйтэй. Гэвч бидэнд 2 дахь бие даалт даалгаврыг өгсөн цагаас л бүх асуудал эхэлсэн дээ. (Эхнийх нь програм бичих даалгавар байсан болохоор гайгүй.)Бидэнд өгсөн даалгаврын учрыг олох гэж би лав нийтдээ бараг сар гаран хугацаа зарцуулсан. Чухамдаа яг юу хий гэснийг нь ойлгох гэж шүү дээ. Манай ангийн герман оюутнууд нэг сонсоод л юу хий гэснийг нь ойлгоод дараа 7 хоногт нь хийгээд л ирсэн. Харин мань мэтийн өөр орноос ирсэн нөхдүүд ерөөсөө ойлгодоггүй. Уул шугамандаа биднийг нэг програмыг судлаад, тэрэндээ анализ хийгээд ямар нэг output гарга гэсэн байхгүй юу. Тэр output нь чухам юу ч байж болно гэж байгаа юм. Тэгээд л мань мэтийн толгой эргэчихсэн. Тэгээд тэр анализаа хэрхэн хийх, хэр их хугацаа зарцуулах болон ямар output гаргах талаар төлөвлөгөө бич гэсэн байхгүй юу. Нэг ёсондоо өөрөө өөртөө даалгавар өгнө гэсэн үг л дээ. Харин би бол байнга яг бэлэн байгаа савнаас хоол идээд сурчихсан хүн юу хий гээд байгааг нь ойлгох гэж их зүдэрсэн дээ. Тэгээд л нэг юм бичээд өгөхөөр ямар fluffy юм бээ энэ тэр гээд дахиж хий гээд би төлөвлөгөөгөө л гэхэд 3 удаа бичсэн гээд бод доо. Тэгээд дараа нь гол анализ хийх ажилдаа ороод тэгээд репорт бичээд өгсөн бас л "энэ чинь хүн уншиж ойлгохооргүй юм байна" дахиж хий гээд лав л 2 дахиж бичсэн юм даг. Тэгээд ч сэтгэлд хүрээгүй гэдгийг гадарласан л даа.
Харин 2 дахь даалгаврыг үзүүлсэний дараа багш манай ангийн бүх оюутнуудад feedback өгсөн. Чухамдаа 2 дахь даалгаврыг хэр гүйцэтгэсэн болон цаашдаа ямар дүн авах боломжтой талаар л хэлсэн юм л даа. Тэгэхэд надад "би чиний ажлыг дүгнээд ерөнхийдөө acceptable гэсэн дүн тавих боломжтой юм байна гэж үзлээ." гэж хэлсэн дээ. Энэ нь яг ямар дүн болохыг яг сайн мэдэхгүй л байна. Миний мэдэж байгаагаар standard-д хүрсэн дундажид 3.0 (satisfactory), тэнцэх боломжтой хамгийн бага оноо нь 4.0 (sufficient). Тэгэхээр энэ хавьцаа л дүн тавих байсан юм боловуу даа.
Харин манай ангийн өөр нэг охиныг бол "чи энэ удаад тэнцэх боломжгүй болохоор өөрийн хүсэлтээр гарах, эсвэл үргэлжлүүлээд сурсан байлаа гэхэд гарцаагүй унах болохоор сайн бодоод шийдээ гарга" гэж хэлсэн гэж. Тэгээд тэр охин дараа жил дахиж судлахаар болсон. Чухамхүү би ямар ч л байсан унахгүй ч гэсэн нэг их сайн дүн авахгүй юм байна даа гэж дүгнэсэн дээ.

Тэгээд би аргаа өөрчлөхөөр шийдсэн дээ. Багш чухам яг юу шаардаад байгааг олж мэдэхээр шийдсэн гэхүү дээ. Тэгээд миний огт ойлгохгүй байгаад байгаа тэр сэдэв чухам юу болохыг олж мэдэхээр нэт ухаж надад тохирох номыг хайж эхэлвээ. Сургуулийн номын сангаар ч шагайж байгаа бүх номыг эргүүлж тойруулж үзлээ. Нэг л хол харагдаад, ойлгогдох янзгүй болохоор нь ерөөсөө л өөрөө ном худалдаж авъя гэж шийдлээ. Тэгээд Software Architecture гэсэн гарчигтай, агуулгатай номыг нэтээр нэг хайж, хүмүүсийн бичсэн номын талаарх сэтгэгдлийг уншиж үзсэний эцэст нэг номыг онцлон сонголоо. Нөгөө номоо номын дэлгүүрээс худалдаж авах гэсэн боловч 42 евроны үнэтэй тэгээд англиас захиалж авчрах болохоор 3 долоо хоногийн дараа ирнэ гэсэн хариу сонсоод, бас номын худалдагчийн зөвлөснөөр интернэтээр худалдаж авахаар шийдлээ. Тэгээд анх удаа интернэтээр ном худалдаж авлаа даа. Чухамдаа бол миний анхны англи хэл дээр бичигдсэн, мэргэжлийн бас интернэтээр худалдаж авсан ном болсон юм. Номоо авсан өдрөө ямар их баярласан гээч. Бараг л шүлсдэх нь л холгүй байсан гээд бод доо. Бэлэг авсан жаахан хүүхэд л шиг л хөөрсөн гэж. Хэхэ. Ном хараад тэгж баярлаж байх гэж. Amazon-д үнэхээр талархаж байгаа шүү. Хурдан шуурхай, найдвартай, бас дэлгүүрийн үнэтэй харьцуулбал хямд үнэтэй бараа авах боломжтой. Үнэхээр тун аятайхан эд байна лээ дээ.
Тэгж байтал багш бүх оюутныг 1 сэдвээр илтгэл тавь гэсэн даалгавар өгөв. Сэдвээ өөрөө сонгож болно, эсвэл багш өөрөө санал болгож болно гэсэн. Ямар нэг програмд анализ хийж болно, эсвэл ямар нэг ном уншаад тэрнийхээ талаар илтгэл тавьж болно гэсэн. Тэгээд би бодож байгаад эхлээд номоо уншаад, ерөнхий ойлголт аваад, тэрэн дээрээ түшиглээд програмд анализ хийе гэсэн л дээ. Харин багш "хэрвээ тэгж хийвэл дэндүү их цаг орох болохоор зүгээр л номныхоо тухай ярьсан нь зүгээр" гэсэн. Тэгээд л нөгөө номоо уншиж алдсан даа. Харин миний сонголт үнэхээр зөв болж миний сонгосон ном үнэхээр эмх цэгцтэйгээс гадна яг л надад дутаад байсан тэр ойлгогдохгүй байгаад байсан зүйлийг ойлгуулж өгөх нь тэр. Гэхдээ энэ номыг үнэхээр төгс гэж хэлж чадахгүй ч тэндээс надад хэрэгтэй байсан гол мэдээллээ олж авсан юм.
Тэгээд илтгэлээ бэлдэхдээ нэг шинэ стратеги туршиж үзэхээр шийдэв. Яагаад гэвэл уг ном маань 1-т дэндүү зузаан, бас дэндүү олон нэр томъёо, ухагдахуун багтаасан бөгөөд тэр олон нэр томъёог нь хасчихъя гэхээр номын үндсэн агуулга алга болчих гээд байсан болохоор л нэг санаа бодож олсон юм. Илтгэлийг сонсох хүмүүс тэр олон нэр томъёон дунд төөрөхгүй байх, миний өгөх гэсэн санааг яг миний ойлгож авсан шиг цэгцтэй, эмх дараатай, уялдаа холбоотой байлгахын тулд эхний хуудаснаас нь эхлүүлээд л санаагаа нэг нэгээр нь холбож, гол үндсэн ухагдахуунуудыг бүгдийг багтаасан диаграмм зураад, тэдгээр нь хоорондоо хэрхэн холбогдож байгааг диаграммдаа харуулаад, нэг нэгээр нь тайлбарлаж эхэлсэн дээ. Нэг сэдэв ярьж дуусаад нөгөө диаграммдаа буцаж очоод дараагийн ухагдахууныг тайлбарлах гэх мэтээр л үргэлжилнэ. Үүний үр дүнд тус номны үндсэн гол ухагдахуунууд зүгээр л нэг тодорхойлолт текст төдий биш бүхэл бүтэн хоорондоо уялдсан цогц мэдлэг болж очих л миний гол зорилт байв.
Үр дүн нь ямар байсан гэж бодож байна? Үнэндээ миний хүлээж байсан үр дүнг би олж хараагүй л дээ. Ердийн үед бол багш бол илтгэл тавьж байгаа хүмүүсийн яриаг таслаад дундуур нь орж нэмэлт тайлбар тавиад бас асуулт асуугаад байдаг юм л даа. Харин намайг ярих үед миний яриаг огт таслахгүй л байгаад байсан. Би бараг гайхаж эхэлж байтал надаас 2 асуулт л асуусан. Гэхдээ би ядах юмгүй хариулсан л даа. Би тэр номыг эхнээс нь дуустал нь уншсан юм чинь. Үнэндээ анх удаа л мэргэжлийн ийм зузаан том номыг эхнээс нь дуустал уншиж үзэж байна.
Гэхдээ төгсгөлд нь багш 2 зүйл дээр тайлбар хийсэн л дээ. Тэгээд намайг 1 сэдвийг дутуу ярилаа гэж хэлсэн. Би тэр сэдвийг орхих ёсгүйгээ мэдэж байсан ч цаг бага байсан болохоор slide-ндаа оруулж амжаагүй юм. Би уул нь их хичээж бэлдсэн байсан юмсан. Даанч нэг ч хүн надад урмын үг хэлээгүй болохоор нь жаахан сэтгэлээр унасан. :(

Харин өнөөдөр тус хичээлийн хамгийн сүүлийн өдөр болж багш биднээс хичээл ямархуу байсан талаар асуугаад сайжруулахад юу хэрэгтэй талаар бидний саналыг асуусан юм. Бас cultural issue-н талаар ч ярьсан. Яагаад герман биш оюутнууд хичээлийн эхний өдрүүдэд тааруухан байсан талаар асууж ярилцсан. Дараа нь бидэнд нэг нэгээр бидний дүнг танилцуулсан юм.

Тэгээд намайг хамгийн сүүлд дуудаад миний дүнг хэлэхдээ бас нэг тайлбар хийсэн юм. Багшийн өөрийнх нь хэлснээр бол "I was really impressed. You are talented. When I saw your presentation, I thought "hey, she is talented. Somebody is gradually achieved from so far down there to that high. You really good prepared, read the whole book and really understood.. I also learned a big lesson from you. " тэгээд л надад тавих гэж байсан дүнгээ өөрчлөөд сайн болгосон байлаа. Би ч их баярласан шүү. Миний хичээл, зүтгэл үр дүнгээ өгсөн байлаа. Бас багш намайг энэ эрчээрээ дараа дараагийнхаа семестрт амжилттай сураарай гэсэн. Нэгэн сайхан урамтай мөртлөө бас л завгүй өдөр.

Нэг сайхан цагаа зохицуулаад хичээлд ингэж дарагдахаа байчихвал ядаж энэ амьдарч байгаа хотоо нэг бүтэн тойрчих юмсан даа. Гэхдээ ирэх семестрт хэрвээ би төлөвлөвсөн ажлуудаа хийгээд эхэлбэл бас л завгүй болно доо.

Жас өдрөө гэж

Өчигдрөөс л бүх юм эхэлсэн л дээ. Өнөөдөр Real Time Systems гэдэг хичээл дээр програмаа үзүүлэх сүүлийн өдөр байлаа л даа. Тэгээд өчигдөр орой лабораторид сууж програмдаа нэмэх ёстой зарим функцуудээ нэмээд board-ндоо суулгаад л энэ тэр их додигор байтал манай ангийн охины lcd ажилладаггүй, түр lcd-ээ өгөөч гэхээр нь өгчихөөд дуусахаар нь буцаагаад өөрийнхөө board-ндоо залгатал програм мааны ажилладаггүй. lcd дээр нь юм харагддаггүй ээ. Тэгээд л бараг бүтэн 3 цаг ноцолдоод болдоггүй сүүлдээ бүүр board маань нөтбүүктэй холбогдохоо болиод алдаа заагаад програмаа ч board руугаа хуулж чадахаа байдаг юм даа. Тэгэхээр нь өнөөдөр өглөө эрт лабораторид сууж байгаад л дахиад л ноцолдоод л байлаа. Байдаггүй дээ. Өөр нэг board залгаад л үзлээ байдгүй. Тэгэхээр нь ангийнхаа хүүхдийн lcd гуйж байгаад үзлээ. Тэгсэн програмын үр дүн lcd дээр зурайтал харагдаж байна. Тэгэхээр нь яалт ч гүй нөхөр lcd жагсаалаас гарсан байна гэж дүгнээд хичээл орох цаг болохоор нь профессорт учраа хэллээ. Тэгсэн миний lcd, манай ангийн хүүхдийн lcd ажиллагаагүй болсон байв. Тэгэхээр нь миний lcd-г засаад өгөөч гэж засуулаад, дахиад л үзэж тарлаа. Тэгсэн board маань ерөөсөө болдоггүй. Бас манай ангийн нэг хүүхдийн board бас болохгүй болохоор нь лабораторт байсан өөр нэг board холбоод програмаа хуулаад ажиллуултал ажиллаж байнаа. Тэгсэн удаа ч гүй дахиад л алдаа заагаад эхэллээ. Компьютертэй огт холбогдохгүй алдаа заагаад байхаар нь бас л багшид хэллээ. Багш үзээд "хммм, 3 board 3-уулаа яг адилхан эвдэрсэн байх юм. Яахаараа ингэдэг байнаа. 5 жил болоход 1 л board эвдэрч байсан юм. Тэгсэн 1 өдөрт 3 board эвдлээд хаядаг." гээд л үглээд л засах гэж нэлээн үзээд тэгсэн нөгөө board-ууд нь хэсэг гайгүй байгаад л дахиад л нөгөө алдаагаа заагаад бүүр болохгүй болохоор нь цоо шинэ board гаргаж өгөөд "за, энэ цоо шинэ board шүү, дахиад битгий нугасалчихаарай. Наадахыг чинь нугасалбал манай лаборатори ойрын 2 жилд board-гүй болох нь байна шүү" гэдэг юм даа. Тэгээд би ингээд үндсэндээ нийтдээ 3 board, 3 lcd эвдэлээд л хаялаа даа. Ямар ч байсан өөрийнхөө lcd-г засуулж авсан л даа. Тэгэхдээ л өнөөдөр бараг л хүрсэн болгоноо эвдлээд байсан болохоор их жас өдөр байвуу гэж бодлоо. Хаяа нэг иймэрхүү сонин өдөр байдаг даа.
Гэхдээ энэ сонин өдрийн гол буруутан нь миний нөтбүүк л дээ, үнэндээ. Энэ долоо хоногт шинэ нөтбүүк авахаас даа. Ингээд хамаг юм эвдлээд хаяад байвал ч хэцүүдэх юм байна. Бас дараа семестрт нөтбүүк маань гэнэт ажиллахаа байчихвал ёстой хэцүү юм болно шд. Хамгийн гол ажлын хэрэгсэл маань нөтбүүк л юм чинь эвдэрээд ажиллахгүй бол тэгээд л өнгөрөө. Бусад програмистуудын хэлдгээр "компьютер ч яахав хулгайд алдагдлаа ч, эвдэрсэн байлаа ч дахиад авчихна. Хамгийн гол нь тэрэнтэй цуг хамаг хийсэн ажил маань алга болно гэдэг л хамгийн хайран". Гэхдээ энэ муу нөтбүүкээ муулахгүй ээ. Монгол хүн унасан морио муулдаггүй шиг ажил, амьдрал, сургуулийг минь хамт үүрэлцэж үүргээ тодорхой хэмжээнд үнэнчээр гүйцэтгэсэн муу нөтбүүкээ яалаа гэж ч муулах билээ дээ.

Гэрээ санаад байнаа

Одоо энд улирлын хамгийн муухай цаг агаартай үе нь эхэлж байна гэж манай байрны эзэгтэй өчигдөр надад хэлж байсан. Цаг агаар муухай байгаа болохоор тэр үү, эсвэл шинэ газар сайн дасаагүй болоод тэр үү ойрд гэрээ санаад дэпрэссдээд эхэллээ. 6 сард анх германд ирэхэд бас 7, 8 сард гэрээ санаад бас л хэцүү байсан ч удалгүй гайгүй болсон. Гэтэл энд ирээд удалгүй дахиад л гэрээ санаад эхэллээ.

Ядаж байхад миний энд ирсэн эхний долоо хоногт л нар гарсан. Тэрнээс хойш тувт саарал бүүдийсэн үүлтэй тэнгэр.. Өнөөдөр үүлэн завсраар анх нарны гэрэл олж харлаа. Хичнээн сайхан байсан гээч. Нарыг ингэж их санах гэж. Тэгээд л 2-хон минут болоод л нар үүлэн цаагуур орчихсон.
Ийм нэг бүүдгэр саарал өдөр хэрвээ би гэртээ байсан бол ээжийн чанасан аагтай сүүтэй будаатай бас банштай цайг уугаад л энэ тэрнийг хүүрнэж яриад л сууж байх байсан даа. Сайхан дулаахан...
Аагтай будаатай цайгаа үнэхээр их санаж байна. Гэртээ байхад цаанаа л нэг сайхан байдаг даа. Цаанаа л нэг сайхан, бүрэн бүтэн, хамгаалагдсан мэт мэдрэмж төрдөг. Гэртээ л өөрийн дураар байж, халуун дулаан хайрыг мэдэрдэг. Тийм ч болохоор хэрвээ би ядарвал, эсвэл сэтгэлээр унавал, таагүй зүйл тохиолдвол хамгийн түрүүнд гэртээ л харихыг хүсдэг. Тэгээд энэ тухайгаа ээждээ хэлэхийг хүсдэг. Одоо харин би гэртээ харимаар л байна. Өнөөдөр даарч, толгой өвдөөд алхаж явахдаа хурдан л гэртээ хариж унтаж амрая л гэж бодож жижигхэн умгар өрөөндөө орж ирэхэд хичнээн онцгүй байсан гээч. Надад зориулж тавьсан халуун хоол байхгүй, хүйтэн 4 ханатай л харанхуй өрөө л угтаж байгаа юм даа.
Өмнө нь гадаадад сурахаар явсан хүмүүс ингэж гэрээ санаж, дэпрэссддэг гэж зөндөө л хэлж байсан. Яах гэж энд ирвээ, гэртээ монголдоо л байж байхгүй, юу хийж энэ хол газар ирэв дээ гэж уйлах үе гардаг юм шүү гэж хэлж л байсан. Гэхдээ бүгдээрээ л энэ сэтгэл гутрал, ганцаардлыг даваад л гарч, бүгдээрээ л амжилттай сайн сурсан болохоор би ч бас тэгж чадна гэж итгэж л байна. Гэхдээ бас л санасныг бодвол амаргүй л байна шүү. Өөртөө байн байн, "энэ чиний л хүсч зорисон зүйл. Чи өөрөө л үүнийг хүссэн шүү дээ. Чиний хийсэн сонголт учраас өөртөө эзэн бай." гэж хэлж сануулж л байна шүү.

Би өмнө нь өөрт төрсөн сэтгэгдэл дурсамжаа тэмдэглэлийн дэвтэрт бичиж үлдээдэг байсан. Хожим нь уншихад тэр үеийн бүх дурсамж сэргэдэг болохоор өөөрийгөө хэрхэн ухаажиж, бас алдаж онож явснаа дүгнэх боломж олгодог юм. Тэр цаг үед амьдарч байсан би гэж хүн ийм зүйл хүсч мөрөөдөж, ингэж боддог ийм охин байж дээ гэж дүгнэж чаддаг болохоор тэмдэглэл хөтөлдөг юм.
Энэ тэмдэглэл ч бас миний энэ цаг үед төрсөн сэтгэгдэлийг л харуулж байна даа. Дараа нь ирээдүйн нэг өдөр "Монгол руу яваад яах юм бэ. Шороотой, утаатай, хүмүүс нь бүдүүлэг, соёлгүй. Тэгснээс өөр орноор аялсан нь дээр." гэж хэлдэг болох байх л даа. Тэр үед л энэ тэмдэглэлийг гаргаж уншия. Гэхдээ л тэр утаатай Улаанбаатар чинь миний төрсөн гэр шүү дээ.

Хөгжлийн өөр нэг гарц - Ургах зарчим

Хөгжлийн өөр нэг гарц - Ургах зарчим
Өнөөдөр Монгол орны маань нийгэм тэр чигээрээ үнэндээ харанхуй, мэдээлэл байхгүй, хүнд сурталтай, бүх зүйл хахууль мөнгө албан тушаалаар шийдэгддэг, мөнгө байхгүй, ажил байхгүй, ажил байлаа ч цалин нь амьдралд хаанаа ч хүрэхгүй, цаг заваа өнгөрөөчих олигтой газар ч байхгүй, ядуу зүдүү хүнд хэцүү амьдаралаар амьдарч байна. Үүнийг өөрчилөх санаа гаргасан хүмүүс авилгалд тэр чигтээ идэгдсэн хүнд сурталтай төрөөсөө болоод энэ бүхний хажуугаар дуугүй өнгөрөөд мөрөө хөөж явахаас аргагүй ийм л хэцүү нийгэм дунд амьдарч байна. Хамгийн харамсалтай нь нийгэм бүхэлдээ ийм байна. Нийгмийн нэг хэсэг хүмүүс ийм байвал өөр хэрэг. Ийм байдлаас болоод монголчууд бид үнэндээ бор зүрхээрээ л арай ядан өдөр хоногоо өнгөрөөж байна. Өнөөдөр хоолноос маргаашийн хоол гэж л хоног өдрөө барж байна шүү дээ. Гэсэн ч энэ хүнд суртал өнөөгийн нийгэм өөрчлөх хэрэгтэй. Яагаад гэвэл энэ бидний амьдрал, бидний ирээдүй, бидний ая тухтай орчин, бидний амьдрал тэр чигтээ үүнээс л хамаарч байгаа болохоор тэр.
Үнэндээ бид ардын хувьсгалаас өмнөх “хөмөрсөн тогоо доторх” байдалтай тун төстэй байдалд өнөөдөр орчихоод байна. Хэдий мэдээлэлийн эрин зуун ч гэлээ бид өнөөдөр мэдээллээр тун хомс амьдарч байна. Хэсэг бусаг хүмүүс биднээс мэдээллээ нуун түүгээрээ бизнес хийж байна шүү дээ. Бидний өөрсдөдөө хэрэгцээтэй мэдээлэл авч чаддагүйн нэг шалтгаан бол хүнд суртал. Төрийн бүх шатанд байгаа энэ хүнд суртлаас болж ард иргэд хангалттай зөв мэдээлэл авч чадахгүй байна. Бидний энэ харанхуй байдлыг ашиглаж албан тушаал, мөнгөний төлөө худал “бор шувуу” гээч юмыг нисгэж бидний тархийг угааж түүгээрээ бизнес хийж байна.
Бидний үүний эсрэг юу хийж чадах вэ??? Та үүний эсрэг юу хийж чадах вэ? Өөрөөсөө ингэж асуугаад үз. Ямар нэг хариулт олж чадах аваас та өөдрөг үзэлтэй бөгөөд энэ нийгмийг өөрчлөхийн төлөө санаагаа зовоож явдаг хүмүүсийн нэг байна. Гэвч та энэ санаагаа хэрэгжүүлэхийн төлөө ямар нэг зүйл хийж үзсэн үү? Заавал хууль санаачлах энэ тэр гэсэн том зүйл байх албагүй ээ. Дор хаяж л хогоо хогийн саванд хаях энэ тэр гэсэн жижиг зүйл байсан ч болно. Хэрвээ ямар нэг зүйл огт хийж байгаагүй бол одоо хөдлөх цаг болсон. Тэнгэрээс мөнгөөр бороо орохыг хүлээнэ гэдэг боломжгүй зүйл шиг бидний төлөө лонхон дотроос бирд гарч ирээд бүх асуудал шийдэгдэхийг хүлээх хэрэггүй. Хэн нэгэн шидтэн эсвэл сод ухаантан гарч ирээд бидний төлөө ямар нэг гайхамшиг бүтээхийг хүлээх хэрэггүй.
Ардчилал гарч ирэхдээ бидэнд энэ гайхамшигийг бүтээж өгнө гэж амалсан. Гэхдээ 20 жил дотор энэ гайхамшиг үнэхээр биелэсэн үү? Зарим нэг хэсэг бүлэг хүмүүст л тэр нь биелэсэн байх. Гэхдээ би хүний эрх чөлөөний тухай ойлголтыг үгүйсгэхгүй. Хэдийгээр олон сайхан дэвшил гарсан ч монголчууд бид ядуу хэвээрээ л байна.
Би бүх монголын ард түмэн сэтгэл хангалуун байж, ажилтай, амьдралтай, нийгмийн халамж үйлчилгээ хүнд сурталгүйгээр хүрэх ёстой бүх хүндээ хүрч, хүн бүр хүний ёсоор эдлэх ёстой эрх чөлөөгөө эдэлж байгаасай гэж хүсч байна. Хэрэв та надтай санал нэг байгаа бол бүгдээрээ нэгдэж, энэ нийгмийг өөрчлөхийн төлөө ажиллаад үзье.
Хоосон ярьж бичиж, нэг нэгнээ үгүйсгэж буруутгаж, хөлөө жийлцэж, талцаж байхаа больцгоож бодит ажил хэрэг болгох гээд үзье. Хийж үзэж байж дараа бүтэх бүтэхгүй талаар дүгнэлт гаргана шүү дээ. Эхлээд хийж үзэх хэрэгтэй.
Хөгжлийн 2 зам байдаг гэнээ. Нэг нь бол дээрээсээ доошоо хөгжих зам. Төр нь зөв бодлого явуулж амьдрал дээр хэрэгжүүлсэнээр хөгжих зам. Харин нөгөө зам нь бол доороосоо дээшээ буюу “Ургах” зарчим юм. Өөрөөр хэлбэл ард иргэд дотроо нэгдэж, хүн бүр эх орноо хөгжүүлэхэд сэтгэл гарган, хүн болгон хийж чадах бүхнээрээ хичээнгүйлэн ажилласанаар хөгжих зам юм. Миний бодлоор энэ зам л бидний өнөөгийн нийгмийг өөрчлөхөд хамгийн зөв гарц байж магадгүй. Нэгэнт төрийн өнөөгийн тогтолцоог тэр чигээр нь өөрчлөхгүй бол өнөөгийн авилгал хахуульд идэгдсэн нүсэр том “толгойтой” төрөө өөрчлөх арга байхгүйгээс дороосоо дээшээ хөгжих нь дээрээсээ доошоо хөгжихөөс илүү хурдан бөгөөд илүү үр дүнтэй байж ч магадгүй.
Үүний тулд бидний хийх ёстой эхний алхам бол дараагийн шатанд төрийн тавцанд гарч ирэх шинэ үеийнхнийг хөгжүүлэх, хүмүүжүүлэх юм. Манай Монгол орны бараг 70%-г залуучууд эзэлдэг гэж ярьдаг шүү дээ. Хэдий залуучууд олонтой боловч залуучуудад хандсан үйлчилгээ, чөлөөт цагаа өнгөрөөх газар хэд байдаг билээ?! Үнэндээ ховорхон шүү дээ. Диско баарнаас өөр газар бараг л олдохгүй дээ. Тэгээд ч өнөөгийн залуучууд маань нэг хэсэг нь гадаадад гараад явсан, зарим хэсэг нь архинд толгойгоо мэдүүлсэн, үлдсэн хэсэг нь санаа байвч сачий хүрэхгүй гээд урдахаа хийгээд л өдөр хоногийг барж байна. Аль ч хэсгийн залуучуудыг буруутгах аргагүй. Тийм ч учраас өнөөгийн бааранд архи ууж согтуурах залуусыг үнэндээ буруутгах арга байхгүй. Архи ууж бааранд суух залуучууд нэгэнт ажил байхгүй, амьдрал хэцүү, бас дээр нь цагаа зөв боловсон өнгөөрчих өөр олигтой газар байхгүй болохоор буруутгах аргагүй. Нөгөө талаасаа ч энэ нь тэдний эрх учраас бааранд сууж байгаа тэднийг хүчээр хорих ч аргагүй. Гадаадад гарсан хүмүүс нэгэнт эх орондоо хангалуун амьдарч чадахгүй, өнөөгийн нийгмийн хүнд байдлаас болж амьдралаа дээшлүүлэхээр явж байгаа болохоор буруутгах аргагүй. Гэсэн ч бид ямар нэг зүйл хийх хэрэгтэй. Ингээд л амьдраад байвал байдал улам л дордоод байхаас дээрдэхгүйг бидний хэн хэн нь мэдэж байгаа.
Нэгэнт манай орны ард түмний ихэнх нь залуучууд байгаагаас залуучуудад хандсан, залуучуудыг хөдөлгөөнд оруулах үйл ажиллагааг ихээр зохион байгуулах ажлыг ихээр зохион байгуулах хэрэгтэй. Нэгэнт хаа газрын оюутан, залуучууд мөнгө тийм ч ихтэй байдаггүй учраас оюутан, залуучуудад зориулсан хямд үнэтэй эсвэл гишүүнчлэлтэйгээр илүү хямд үнээр үйлчлүүлэх боломжтой спорт клубууд байх хэрэгтэй. Энэ тал дээр их дээд сургуулиудын оюутны холбоодууд анхаарч ажиллах хэрэгтэй. Залуучуудын анхаарлыг архи, баарнаас өөр чигт хандуулах хэрэгтэй. Тэгэхгүй л юм бол өнөөгийн байдлыг дээшлүүлэх арга байхгүй. Өөр бас нэг санаа бол залуучуудын дунд судалгаа явуулах хэрэгтэй. Залуучууд ямар үйлчилгээ, хаана цагаа өнгөөрөөхийг хүсч байгааг судлаад тэдний үйлчлүүлэхийг хүссэн газаруудтай холбогдож илүү хямд үнээр үйлчлүүлэх боломж байгаа эсэхийг судлах хэрэгтэй.
Оюутан, залуучууд чөлөөт цагаараа хийх боломжтой цагийн ажлууд байвал тун зүгээр юм байна лээ. Хамгийн гол нь ажлын байр. Компани, аж ахуйн нэгжүүд их дээд сургуулиудтай илүү ойр ажиллаж оюутнуудын бүтээлч сэтгэлгээг дэмжих янз бүрийн уралдаан олноор зохион байгуулах хэрэгтэй. Их дээд сургуулиудын төгсөгчдийн мэдлэг чадвар тутмаг байдаг гээд л яриад байдаг. Аж ахуйн нэгжүүд тэр дутагдаад байгаа мэдлэг чадварыг бий болгоход их, дээд сургуулиудад туслах хэрэгтэй.
Өөр бас нэг чухал зүйл бол нэгэнт төгсөөд гарсан төгсөгчид дараагийн оны төгсөгч нартаа туслах хэрэгтэй. Тийм холбоо энэ тэр байвал уул нь зүгээр л юм. Тэгж чадвал оюутнууд бодит амьдрал дээр ямархуу орчин хүлээж байгааг оюутан байхдаа ямар мэдлэг, чадвар эзэмших хэрэгтэйг ухаарч үүнд өөрсдийгөө бэлдэж чадна.
Надад нэг шинэ санаа дэмжих “Мэдээллийн технологийн оновчтой шийдэл” уралдаан үнэхээр таалагдсан. Гэхдээ гарч ирсэн шинэ санааг бодит амьдрал дээр хэрэгжүүлбэл бүр илүү сайн байна. Энэ үйл ажиллагааг ганц дан IT ч биш бүх салбарт хэрэгжүүлбэл тун сайн юмсан. Зарим суут санаа жирийн нэг оюутнаас гардаг шүү дээ. Тэднийг дэмжих хэрэгтэй. Энэнд бол хэн хэдэн настай, хэр их туршлагатай байх нь огт хамаагүй. Нас, туршлага, албан тушаалаараа түрий барьж залуучуудын хүсэл эрмэлзэл, урам зоригийг мохоох хэрэггүй.
Бас нэг санал болгох зүйл залуучуудад зориулсан боломжийн хямд үнэтэй орон сууцнууд байвал тун зүгээр юмсан. Худалдаж авдаггүй юмаа гэхэд удаан хугацаагаар хөлслөж амьдрах боломжтой орон сууцнууд байвал... Одоогийн байдлаар баригдсан барилгууд тэнгэрт хадсан үнэтэй, зээл авъя гэхээр тавьж байгаа нөхцөл нь баргийн хүн сар бүр төлөөд байж барамгүй үнэ харагддаг. Барилгын компаниуд мөнгө багатай залуучуудаа бодолцож үздэггүй нь харамсалтай. Янз бүрийн орлоготой хүмүүс хамрагдаж болохоор нөхцөлтэй барилгууд байвал эргээд барилгын компанидаа ч ашигтай. Мөнгө эргэж байвал зүгээр шүү дээ. Боломжийн үнэтэй байвал хурдан зарагдана. Бодолцож үзээрэй.
Эцэст нь бүгдэд нь хандаж хэлэхэд, нэг нэгнийхээ урам зоригийг мохоох хэрэггүй. “Урмыг нь хугалахаар ууцыг нь хугал” гэж үг байдаг даа. Шинэ санаа болгоныг дэмж. Нэг нэгэндээ урам зориг өг. Бие биенээсээ мэддэг чаддаг зүйлээрээ тусал. Мэддэг зүйлээ бусдад хэлчихвэл бусад нь өөрөөс нь мундаг болчих вий гэсэн утгагүй амиа бодсон үзлээсээ салах хэрэгтэй. Бусдад урам өгсний хариу нь амьдралын дараагийн эргэлтэнд чиний талд зогсох хамтрагчаа бэлдэж байнаа гэсэн үг юм шүү.
Хэрвээ бид иймэрхүү маягаар залуучуудыг дэмжиж, хөдөлгөж чадвал зөв амьдралын хэв маягтай, зөв ухамсартай, илүү холыг харж чадах дараагийн төрийн эргэлтэнд зөв бодлого явуулж, тэргүүлж чадах ирээдүйн төрийн түшээд нарыг бэлдэж чадна гэж бодож байна.
Нэгэнт бид өнөөгийн төрийн түшээдүүдийг хүмүүжүүлж чадахгүйгээс хойш ирээдүйн төрийн түшээдүүдийг хүмүүжүүлэх хэрэгтэй. Өнөөгийн залуучууд архинд донтсон, хүсэл мөрөөдөлгүй, амиа бодсон, хулгайч, худалч байвал дараагийн 20 жилд бидний байдал улам л дордоно. Ийм нийгэмд хүмүүжиж байгаа хүмүүсээс бид илүү сайхныг хүсэх аргагүй. Үүнийг хүн болгон бодож үзээрэй. Миний дээр дэвшүүлсэн санаануудыг холбогдох үйл ажиллагаа эрхэлдэг аж ахуйн нэгж, компани, оюутны холбоод бодолцож үзээсэй гэж хүсэх байна. Мөн энэ талаар энэ төрлийн үйл ажиллагаа таньдаг эрхэлдэг хүмүүстээ уламжлаарай. Өөр илүү дээр санаа байвал тун сайн байна. “Ургах” хэрэгтэй шүү, хүмүүсээ. Миний хувьд шинэ санаа бүрийг дэмжинэ.
Цаг гаргаж нийтлэлийг минь уншсанд баярлалаа. Таныг ч бас надтай нэг санаатай гэдэгт итгэж байна. Та ч бас ард түмний нэг хэсэг, таны санаа, үйл хэрэг Монгол оронд хэрэгтэй.

Хятад хүмүүс бид нарыг юу гэж боддогийг хоёр чихээрээ сонслоо

Шинэ хотод ирээд мастерийнхаа хичээл өнөөдрөөс суугаад эхэлчихлээ.
Манайд ерөөсөө 7 оюутан л байна. Нэг бодлын амар ч юмуу. Цөөхүүлхнээ.
Өнөөдөр манай багш нар бүгд манайд ангид орж ирж бид нар танилцлаа. Анхны сэтгэгдэл бол дажгүй л байна. Гэхдээ урам хугалсан нэг онцгүй зүйл байнаа. Манайд нэг хятад оюутан байна. Би анх хараад дотроо адилхан л азиа тивээс ирсэн хүн байна, ашгүй дээ, бас хөрш орон юм чинь гэж бодсон чинь эндүүрсэн байнаа. Манай хятад тэгж бодохгүй байгаа бололтой. Тэрийгээ ч өчигдөр харуулаад л байсан л даа. Надтай жоохон дээрэнгүй байдалтай харьцаад болдгүй. Миний үзгийг шууд надаас асуулгүй шүүрч аваад, надаас юм асуухдаа миний ширээг гараараа зохиж энэ тэр. Нэг л биш. Би бодохдоо хол замд ядраад тэгж байгаа болов уу гэж бодож байтал өнөөдөр үнэхээр миний дотрыг өмөлсөн айхтар зүйл хэлдэг юм даа.
Би ямар нэг буруу зүйл хийсэн эсвэл хэлсэн эсэхээ мэдэхгүй. Чадахаараа л мэддэг зүйлээ хэлж тусалхыг л хийчээсэн. Адилхан анх удаа гадаадад ирж байгаа болохоор мэдэхгүй зүйл их байх гэж л бодож байлаа. Тэгсэн өнөөдөр анхны лекц орж багш нартайгаа танилцаж, нэр усаа мэдэлцэж, хаанаас ирснээ хэлж танилцуулсан. Манай хятадын ээлж ирэхэд багш "Аль Хятадаас ирсэн бэ?" гэж асуусан юм. Мань хүн "Нэг л Хятад байдаг шд" гэсэн. Тэгсэн багш "Тайвань, Хонг Конг бас Хятадын бүрэлдэхүүнд ордог болохоор л тэгж асуусан юмаа" гэсэн. Тэгсэн мань хүн "Тайвань одоохондоо Хятадын бүрэлдэхүүн биш, гэхдээ 8 жилийн дотор Хятадын бүрэлдэхүүнд орно." гэдэг юм. Тэгээд миний ээлж ирээд Монголоос ирсэн гэсэн чинь "Монгол удахгуй 18 жилийн дараа хятадийнх болно" гэж хэлдэг юм даа. Дотор нэг юм шатаад үсэрч очоод ам руу алгадчихмаар санагдсан гээч. Аймаар уур хүрсэн гэж.
Хятадууд Монголыг ингэж боддог байх нь байна шд. Мань хүний тэгж дээрэнгүй зан гаргаад байсан нь ч гарцаагүй ингэж боддогтой нь холбоотой байх гэж бодож байна. Хамгийн гол нь тэр улс төрийн үзлээ ингэж гаргаад байх нь надад үнэхээр таалагдахгүй байна. Зүгээр л нэг ангийн хүүхдүүд байж энгийн л байхгүй. Эсвэл Хятадын засгийн газар оюутан, сурагчид, иргэдээ зориуд ийм мэдээлэл өгдөг байх. Тэгж яг таг төдөн жилийн дараа гэж хэлээд байхыг бодвол тийм бодлого явуулж хүмүүсийнхээ тархийг ч ингэж хүмүүжүүлдэг байх гэж санагдсан. Тэр балай Хятадын оронд Солонгос юмуу Япон бол арай дээр байсан байх. Ядаж л дор хаяж ийм сонин зан гаргахгүй, ядаж үндэсний үзлээ дотроо нуух байсан байлгүй.

Энэ муусайн хятадуудад Монгол сөнөх болоогүй гэдгийг харуулнаа гайгүй. Хүмүүсээ, Монгол ахан дүүс минь ийм аймшигтай ирээдүйг Монгол эх орондоо авчрахыг битгий зөвшөөрөөрэй. Тэгж Монгол улсын минь бидний өвөө эмээ нарын тэмцэж цусаа урсгаж бидэнд авчирсан энэ тусгаар тогтнолоо ингэж гутамшигтайгаар алдахыг бүү зөвшөөрөөрэй.

Бидний Монгол орон хорвоод ганцхан нүүдэлчин өвөрмөц соёл, уламжлалтай, сайхан уудам нутагтай орон билээ. Бидний үе л үүнийгээ хадгалж аварч үлдэхгүй бол бидний орон үнэхээр хүнд нөхцөлд байна шүү. Хүмүүсээ анхаараарай.

Алив миний хөөрхөн бөндгөр найз ороорой

Нэг мэдсэн аль хэдийнээ 4 сарын хугацаа өнгөрч герман хэлний курс маань ч дуусч өөр хот руу нүүж хичээлдээ суухаар явах цаг болсон байна. Миний ачаа гэж наддаа дэндүү ахадсан их новш байгаа болохоор нөгөөхөө чемодан савандаа багтаах гэж хамаг хөлсөө гойжуулж үүргэвч, чемодантайгаа ноцолдох хэрэг гарваа хөөрхий. Амьхандаа тэмээний ноосон хөнжил монголоос авч ирсэн юмсан. Нөгөө муу хөнжлөө үүргэвчиндээ багтаах гэж ёстой л үүргэвчтэйгээ дээр доороо орж ноцолдох хэрэг гарваа. Багтахгүй болохоор нь “алив миний бөндгөр найз багтаарай, ороорой” гэж байж нэг юм арай гэж багтаав. Миний бөндгөр найз маань нөгөө муу хөнжил маань юм шүү дээ.
Freiburg хотоос нүүх цаг болсон байна. Дахиад л шинэ газар, шинэ хүмүүс, шинэ орчин гэж бодохоор нэг л сонин. Одоо анх ирсэнээ бодвол арай туршлагажсан болохоор гайгүй л байх.
Одоо яаж энэ олон бөндгөр юмнуудаа дагуулаад вагоноор явнаа. Зүрхшээж л байна шүү.

2010 оны 9 дүгээр сар 29

Монголч үзэл

Гадаад хүмүүс яагаад монголд аялахаар ирдэг вэ?

Монголчууд ямар нэг азтай хувь зохиолоор бараг хэнд ч дарлагдаж, ямар нэг орны колони болж зовж үзэлгүйгээр амьдарсаар ирсэн азтай ард түмэн юм. Тиймдээ ч өөрийн гэсэн соёл өв уламжлалаа өдийг хүртэл хадгалсаар ирсэн ховорхон завшаантай улс юм. Хэдий Монгол улс Манжийн дарлалд 220 жил болсон хэдий ч бусад орны ард түмнүүд шиг Манжид очиж боолчлогдолгүй өөрийн газар нутаг дээрээ урьдын адил нүүдэлчний амьдралаараа л амьдарч байсан. Монголын ноёдууд ч тэр урьдын адил өөрсдийн янтаг сэнтий дээрээ залардгаараа заларцгааж, тансагладгаараа л тансаглаж байсан билээ. Тиймдээ ч монгол улс тэгтлээ бусад орны дарлалд туйлдан зүдэрсэн удаагүй уудам тал дээрээ уртын дуугаа дуулдгаараа дуулж, адуу малаа хариулдгаараа хариулж, аруул цагаагаа хийдгээрээ хийцгээж, гэр орон эх нутагтаа эрх чөлөөтэй амьдарцгаасаар өдий хүрсэн гэхэд бараг хилсдэхгүй.
Тийм ч учраас олон мянган жилийн өмнөөс эхлэлтэй бидний уламжлал ёс заншил өдийг хүртэл хадгалагдаж, “гэр” орон сууц маань хүртэл огтхон ч өөрчлөгдөөгүйгээр үл барам 21-р зуундаа ч гэсэн (манай дүүгийн хэлдгээр) “бөөрөнхий” цагаан гэртээ амьдарсаар л байгаа билээ. Ингэж уламжлал ёс заншлаа байгаа чигээр нь хадгалагдаж үлдсэн улс орон дэлхий дээр цөөхөн байдаг байх. Ихэнх улс орнууд өөрсдийн ёс заншлаа ямар нэг хэмжээгээр аль нэг улсын колони байснаар эсвэл хүмүүсийн нүүдэл суудал, цагаачлал болон өнөөгийн глобалчлалын үр дүнгээр гээсэн байдаг байхад бидний уламжлал, мухар сүсэг хүртэл бараг л тэр хэвээрээ шахуу үлдсэн байдаг нь гадаадынхны сонирхолыг маш их татдаг юм байна лээ.
Бас нэг сонирхолтой санагддаг зүйл нь монголчууд хэдий цөөхүүлэхнээ ч хаяаг нь дэрлэн оршдог Орос, Хятад гэсэн хоёр том гүрний алиных нь ч соёл иргэншилд усаагүйгээр барахгүй ихэнх жижиг улс орнууд хөрш том гүрнийхээ нөлөөнд орж, их бага хэмжээгээр хэлээр нь ярьдаг байхад монголчууд орос, хятад аль ч хэлээр ярьдаггүй харин өөрсдийн төрөлх хэлээрээ ярьдаг байдал нь. Бидэнд орос хятад бараг англи хэлээр ч тэр ярихаас өөр аргагүй шаардлага бидний өдөр тутмын амьдралд гардаггүй шүү дээ.
Би өмнө нь энэ гадаадууд яагаад монгол гээд нэг ядуу орныг сонирхоод байдгийг гайхаад л байсан чинь учир шалтгаан нь ерөөсөө л энэ байж. Энэ гадаад хүмүүст бол тэнгэр усаа шүтнэ, тахина, байгаль дэлхийнхээ савдаг, эзнийг хооллоно, сүү цацал өргөнө энэ тэр гээд олон зүйл бол байж болохгүй зүйл бөгөөд уул ус агаар тэнгэр эзэнтэй байдаг гэж бидний итгэдэг бөөгийн шашин ч тэдний байгаль дэлхийн тухай үзлээс тэс ондоо байдаг болохоор тэдний сонирхолыг үнэхээр их татдаг бололтой.
Тэгээд би энд ирээд нэг анзаарсан нэг тун сонирхолтой зүйл бол өнөөгийн 21-р зууны соёл иргэншил дунд монголын залуучуудад ч энэ үзэл байдаг юм байна гэж бодогдсон юм. Учир нь гэвэл, монголын бүх төрөл жанрын дуунууд дотор монголын тал, байгаль, уламжлал эсвэл Улаанбаатрын тухай ч юмуу ямар нэг эх орноо магтсан дуу байдаг юм байна лээ. Ганц дан ардын дуу, зохиолын дуу ч биш рок, поп, эстрад, тэр байтугай хип хоп рэп дуу хүртэл байдаг юм байна. Энэ юуг харуулаад байнаа гэхээр хичнээн рок, поп, рэппэр байлаа ч эх орноо хайрладаг, эх орноо гэсэн сэтгэл тэдэнд байгаад байнаа гэсэн үг. Ингэж эх орноо хайрлан хүндэтгэж эх орондоо зориулан дуу, шүлэг зохиодог ард түмэн дэлхий дээр хэд байдаг бол? Үүнд ганцхан эх оронч үзэл ч биш бас арай ондоо сэтгэлгээ цаана нь байгаад байна гэж би бодоод байна л даа. Энэ бол байгаль дэлхийгээ хайрладаг түүндээ шүтэж амьдардаг монгол хүний сэтгэл юм. Монгол хүнд бол эх орон газар дэлхий уул ус бол зүгээр нэг амьдардаг орон сууц биш түүнээс илүү утга учиртай зүйл гэж харуулаад байна л даа. Би үүнийг яаж тайлбарлахаа сайн мэдэхгүй байна. Эх оронч үзэл бүх улс оронд байдаг ч байгаль дэлхийгээ, уул усаа унасан газар, угаасан ус гэж аав ээж шигээ санан хайрлан хүндэтгэдэг сэтгэл бүх улс орны ард түмэнд байдаггүй л гэж хэлэх гээд байгаа санаа юм. (Тэгж хэлдэггүй юмаа гэхэд “миний дош” гэж ярьдаг биз дээ?)
Миний монголын ард түмэн минь харь оронд зорчиж хэлийг нь сурч, боловсрол эзэмшиж, амьдралаа дээшлүүлн соёл иргэншлээс нь суралцах хэдий сайхан хэрэг ч өөрсдийн төрөлх хэлээ битгий мартаарай. Монгол ёс заншил, хэл, монгол хүнийхээ хэнэггүй хээгүй ч гэсэн цайлган, тусархаг, холын гийчнийг хараад ядарч өлсөж цангаж яваа гээд халуун цай, идээтэй бариад угтдаг тэр сайхан өгөөмөр сэтгэлээ хэзээ ч бүү гээгээрэй. Хол газар яваа нэгнийхээ алтан шар зам нь өлзийтэй байг гээд сүүн цацал өргөдөг сайхан уламжлалаа битгий гээгээрэй. Нэг удаа л монгол хүн болж төрсөн байхад монгол хүн хэвээрээ л үлдэнэ гэдгийг умартаж үл болно. Иргэншлээ сольж харь орны иргэн болсон байсан ч, харьд олон жил амьдарсан байсан ч та монгол хүн хэвээрээ л үлдэх болно. Хөх толботой төрдөг ховорхон ард түмний нэг хэвээрээ л үлдэх болно.
Мартсанаас нээрээ би монголын тухай пресентац тавихдаа монголчууд хөх толботой төрдөг гэхэд манай ангийнхан бүгдээрээ их гайхаж байсан. Бас морин хуурь 2-хон чавхдастай гээд Жанцанноров гуайн Монголын аялгуу гэдэг дууг сонсгуулахад бүгдээрээ гайхаад “энэ хөгжим чинь нээрээ 2-хон чавхдастай юмуу, нээрээ гэж үү. 2-хон чавхдастай хирнээ ингэж дуугарч байгаа юм уу” гэж дахин дахин асуугаад байсан гээ. Даанч би морин хуур дарж чадахгүй л дээ. Чаддаг байсан бол бодитоор үзүүлэхгүй юу.
Жанцанноров гуай үнэхээр ховорхон авъяастай, монголын сайхан хангай, байгалийг хөгжмөөр яаж дүрслэхийг мэддэг хүн байна лээ шүү. Зохиосон аялгуунууд нь цаанаа л нэг хийморлог, сонсоход өөрийн эрхгүй нүдэнд монголын дүр зураг тэр чигээрээ л шууд тархинд бууж байна лээ. Монголын говь, тал, уул, ус, тал дээр байгаа ганц хоёрхон гэр адуугаа тууж яваа адуучин гээд бүгд л шууд тархинд бодит юм шиг л бууж байна лээ. Байгаль дэлхийгээ хайрлан магтсан сэтгэлийг шүлэг, найраглалаар бичиж, дуу болгон дуулж, уран зургаар илэрхийлж болохоос гадна бас хөгжим болгон илэрхийлж болдог гэдгийг жинхэнэ утгаар нь илэрхийлсэн байна лээ дээ. Ийм ховорхон авъяастай хөгжмийн зохиолч тийм олон биш шүү. Би үнэхээр бишрэн хүндэтгэсэн шүү. Монголд очвол энэ мундаг хүний CD-г нь заавал худалдаж авнаа. Уран бүтээлээ цаашид туурвихад нь бага ч гэсэн нэмэр болог. Урлагийг хайрладаггүй юмаа гэхэд хүндэтгэх хэрэгтэй шүү, хүмүүсээ.

Монголчууд яагаад гадаад хэлийг хурдан сурдаг вэ?

Монголчууд бусад зарим орны хүмүүстэй харьцуулахад гадаад хэлийг хурдан сурч, орчиндоо хурдан дасдаг гэдэг. Бас монголчууд гадаадад сурахдаа ч сургуульдаа нэлээд сайн оюутнуудын тоонд ордог ч гэж ярьдаг. Өөрөөр хэлбэл, монголчууд өөрсдийгөө их ухаантай гэж магтах “дуртай”.
Би өмнө нь хүмүүсийн тэгж ярихыг сонсоод их гайхдаг байсан л даа. Харин одоо яагаад гэдгийг нь бараг гадарлаж байна.
Монголчууд хэлний авъяастай байдгийн эхний шалтгаан: Монгол хэл өөрөө бараг дүрэмгүй шахам хэл. Нэг өгүүлбэрийг өгүүлбэрийн гишүүдийнх нь байрыг солиод хэдэн янзаар ч хэлсэн яг л нэг утга илэрхийлдэг. Харин бусад гадаад хэл ингэхийг зөвшөөрдөггүй. Учир нь нэг бол утга нь шал өөр болоод явчдаг. Эсвэл өгүүлбэрийн бүтэц нэг тогтсон маш хатуу дүрэмтэй байдаг. Жишээ болгоод нэг өгүүлбэр авъя л даа: Би дэлгүүрээс талх авсан. Энэ өгүүлбэрийг 3 янзаар хэлж болно. Бас өөрөөр: Дэлгүүрээс би талх авсан. Талх би дэлгүүрээс авсан.
Ганцхан үйл үгийг байранд нь үлдээгээд бараг бусад бүх гишүүдийн байрыг солиод байхад утга нь хадгалагдаж л байгаа биз. Зөвхөн сүүлийн тохиолдолд гол санаа нь талх биш харин дэлгүүр гэдэг дээр төвлөрч байгаа болохоос эхний 2 тохиолдолд яг л ижил утгатай. Заавал өгүүлбэрийн эзэн 1-р байранд байна энэ тэр гэсэн хатуу дүрэмгүй учраас их уян хатан ч гэх юмуу амархан ч юм шиг хэл.
Монгол хэлний онцлог өөрөө ийм болохоор бусад эх хэл нь өгүүлбэрийн хатуу дүрэмтэй хэлтэй орнуудын хүмүүсийг бодвол хэлнийх нь дүрмийг ойлгоход илүү амархан байдаг бололтой. Тухайлбал, яг нэг өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалын тогтсон дүрэмтэй хэлтэй хүмүүс өөр хэл сурахад хэлд орсон цагаас нь тархинд нь тогтчихсон тэр эх хэлнийхээ дүрмийнхээ хажуугаар өөр хэлний дүрмийг ойлгоход маш том бэрхшээл гардаг гэсэн үг л дээ. Харин монгол хэл их “эрх чөлөөтэй” “дүрэмгүй” хэл болохоор өөр ямар ч орны хатуу дүрмийг ойлгохын тулд өөрийнхөө монгол хэлнийхээ дүрэмтэй жишиж ойлгох гэж тэгтлээ их зүдэрдэггүй гэсэн үг л дээ.
Хоёр дах шалтгаан нь: Монгол хэл 35 үсэгтэй. Эдгээр үсэгнүүдийн авианууд бараг ихэнх хэлэнд байдаг авиаг яг ижил аялгаар биш ч ямар нэг хэмжээгээр агуулж байдаг. Зарим орны хүмүүст “р” авиа байдгүйгээс ийм авиаг хэлэх хэцүү байдаг байхад зарим нь “х, ц, ш, ө, ү, л, ф, ё, е” авиануудтай төстэй авиаг хэлэхэд бэрхшээл учирдаг нь миний хамт сурч байгаа бусад оюутнуудаас надад ажиглагдсан. Мөн орон болгон өөрийн гэсэн хэлний өвөрмөц дуудлагатай байдгаас болоод тодорхой хэмжээгээр тэр аялга нь давхар хэлэгдээд байдаг юм байна билээ. Харин монголчуудын хувьд их тод хэллэгтэйгээр ярьдаг учраас дуудлаганы тал дээр бусад орны хүмүүстэй харьцуулахад тун бага бэрхшээл учирдаг.
Өөр нэгэн монголчууд гадаадад ирээд орчиндоо хурдан дасаад сайн сураад байдаг шалтгаан нь монголчуудын өөрсдийн олон мянган жилийн турш өдийг хүртэл хадгалагдан ирсэн өвөрмөц соёл, сэтгэлгээнд байдаг юм байна гэж надад санагдсан. Тийм ч учраас монголчууд бид олон зууны туршид нэгэн хотод төвлөрч иргэншиж суурьшиж ирсэн ард түмнийг бодвол аливаа ямар нэг хууль дүрэм, иргэншилд баригдалгүй, нэг газар байнга суурьшилгүй нүүж сууж амьдарч ирсэн өөрийн өвөрмөц сэтгэхүйтэй ард түмэн билээ. Тиймдээ ч илүү сэргэг тархитай, ямар нэг юманд хүлэгдээгүй баригдаагүй сэтгэлгээтэй. Ямар сайндаа л монголд хууль үйлчилдэггүй шалтгаан нь энэ. Тэгж хууль дүрэм энэ тэрд захирагдаж сураагүй хүмүүс болохоор хүн болгон дур дураараа их бага ямар нэг хэмжээгээр дүрмээ зөрчөөд яваад явдаг хэнэггүй нөхдөө гэж. Сахиулдаг сахидаг ялгаагүй бүгд л.

Германд ажил хийхээр ирж байгаа хүмүүст санаа өгөхөд

Зарим сурахаар ирж байгаа хүмүүс мөн ажил хийж мөнгө олж төлбөрөө хийх, эсвэл амьдралынхаа зардлыг төлөх, эсвэл ажил хийж мөнгө олохоор германыг зорьж байгаа хүмүүст ямар төрлийн ажил энд их олдох боломжтой талаар жаахан санаа өгье гэж бодлоо. Энд цагийн ажил хийхэд ямар төрлийн ажил гэдгээсээ шалтгаалаад янз бүрийн үнэтэй байна. Цагийн ажил хийхэд 1 цагт 8-10 евро орчим байдаг юм шиг байна лээ. Энд хамгийн бага цалин сарын 400 евро байдаг. Манайд бол сарын цалин буюу 1 сард төлдөг байхад энд манайхаас нэг ялгаатай нь ажилласан цагт нь мөнгө төлдөг. Тэгэхээр бага цаг ажиллаж бага мөнгө авах, олон цаг ажиллаж их мөнгө авах нь тухайн хүний өөрийн хүсэл, боломжоос шалтгаална. Хэрвээ мэргэжлийнхээ ажлыг хийх хүсэлтэй бол энд хамгийн их олдох магадлалтай ажил нь анагаахын чиглэлийн мэргэжилтэй хүмүүс болон инженерийн чиглэлийн мэргэжилтэй хүмүүс юм. Учир нь энэ чиглэлийн мэргэжил нэлээн хүнд салбар учраас энэ чиглэлийн мэргэжилийн ажлийн байр нийгмийн ухааны чиглэлийн хүмүүстэй харьцуулахад хүний нөөцийн дутагдал ихтэй байдгаас ажил олдох магадлал илүү өндөр байдаг гэж сонссон. Гэхдээ анагаахын чиглэлээр ажиллах бол энд маш олон хүнд шалгуур тавьдаг бөгөөд шууд эмчээр ажиллах боломж тун хомс. Анагаахын сургуулиуд нь ч маш их өрсөлдөөнтэй байдаг болохоор орохын тулд нэлээн л чардайх хэрэгтэй болдог юм гэсэн. Хэрвээ мэргэжлээрээ ажиллах бол 1-рт, европын стандартад нийцсэн буюу германы боловсролын системтэй дүйцхүйц мэргэжлийн зэрэгтэй байх ёстой, 2-рт маш сайн герман хэлтэй байх ёстой. Энэ хоёр нөхцөлийг хангасан бол 1-2 жилийн гэрээ хийгээд энэ нутагт амьдрах бололцоотой гэсэн үг.
Хэрвээ цагийн ажил хийх бол, энд хамгийн их олддог ажил бол цэвэрлэгээний ажил, айлын гэр эсвэл цайны газарт цэвэрлэгээ хийх, талх нарийн боовны чиглэлийн ажил, тогооч, сувилагч, худалдагч, үсчин, жолооч мөн зэрэг ажил олдох магадлал өндөртэй. Гэхдээ хэрвээ та үсчин эсвэл тогооч бол энд тун боломжийн мөнгө олоод ажиллах боломжтой. Учир нь энд манайхаас нэг ялгаатай нь зоогийн газрууд их олон байдаг. Гэхдээ мэдээж хэлтэй байх шаардлагатай. Манайхан бол тийм их ресторан, кафегаар орж хооллоод байдаггүй ч энд бол хүмүүс маш ихээр үйлчлүүлдэг. Бараг л хаана шинэ аятайхан газар байна гэж хайж байдаг гэхэд хилсдэхгүй. Энд нэг жижигхэн цайны газар нээгээд амьдраад байж болох юм шиг санагдсан. Мөн үсчин хүмүүс гайгүй мөнгө олох боломжтой. Зөвхөн үс засахад 13 евроноос эхлээд хэрвээ угаагаад сэнсдэнэ энэ тэр гэвэл 25 евро орчим болдог шиг байгаа юм. Нэг хүн дээр л иймэрхүү хэмжээний мөнгө олоод байхад тун гайгүй мөнгө болчмоор шиг санагдсан. Тухайлбал оюутан, залуус ихтэй газар арай хямд үнээр нэг салон нээгээд ажиллуулчихад тун боломжийн мөнгө хийчихмээр шиг санагдсан. Гэхдээ бодит байдал дээр ямар байдгийг сайн мэдэхгүй л дээ. Гэхдээ зарын сонингуудад үсчин, тогооч авна гэсэн зарууд зөндөө л байдаг юм байна лээ.
Энэ бүхнийг бичсэн миний санаа бол амьдрах гэж ядаж яваа нэг ч гэсэн монгол хүнд хэрэг болж магадгүй гэсэн сэтгэлийн угаас бичсэн болно.

Унаа

Би энд ирэхээсээ өмнө машин барьж сурах хэрэгтэй гэж ирэхээсээ өмнө 2 сар жолоонд суусан гэж. Тэгтэл үнэн чанартаа машин бол энд бол үнэтэй хэрэглээ байна лээ. Яагаад гэвэл 1-рт, бензин үнэтэй. 1 л бензин 1.50 ч гэлүү тиймэрхүү үнэтэй байдаг гэсэн. Тэгээд ШТГ-ууд нь ихэвчлэн хотын захад байрладаг. Хамгийн хэцүүтэй гол асуудал бол машин тавих газар. Энд 1 өдөр машинаа зогсоолд тавихад лав 30 гаран евро төлдөг гэсэн байх шүү. Машины зогсоол олно гэдэг асуудлаас гадна машинаа тавьсны төлөө бас мөнгө төлөх хэрэг гараад байдаг. Тэгэхээр машин унана гэдэг тийм ч сайхан санаа биш. Миний сонссоноор, тухайлбал Лондонд хот дотор машинаар явах болвол бас мөнгө төлдөг юм гэсэн. Мөн автобус, нийтийн тээвэр ч бас тийм хямд биш. Германд 1 удаа нийтийн тээврээр бол 2 евро 10 цент төлдөг. Зарим европын хотуудад үүнээс арай хямд эсвэл арай үнэтэй ч байж болох юм. Иймээс энд олон хүмүүс дугуй унадаг. Оюутан сурагч, хөгшин хүмүүс, оффис ажилтан ч костюм уначихаад л дугуй жийгээд л яваад байдаг. Дугуйнд бол бензин хэрэггүй, зогсоолын мөнгө төлөхгүй. Тэгэхээр хамгийн хямд арга бол дугуй л байна даа. Тэгэхээр дугуй сайн унаад сурчихвал их зүгээр. Энд хүүхдүүд нь бараг л хөлд орохтойгоо зэрэгцэж дугуй унаж сурдаг. Дунд сургуульд нь жолооны дүрэм, аюулгүй байдлаа хадгалах талаар хичээл ордог гэж байгаа юм. Дугуй унахад бас зарим нэг дүрэм байнаа. Тэрийг нь дагахгүй бол торгуулна. Тухайлбал, оройн цагаар дугуй унахдаа заавал урд хойноо гэрэлтэй, гэрэл ойлгуулагчтай явах ёстой гэх зэрэг. Дугуйны үнэ ямар зориулалттай гэдгээсээ шалтгаалаад 400-1500 орчим евроны үнэтэй байна. Жирийн city bike бол 400-800 гаран евро байна лээ. Харин хуучин дугуй авбал хэр удаан хэрэглэсэн, мөн зориулалтаасаа шалтгаалаад 30-200 еврогоор авна. Мөн заримдаа эвдэрсэн дугуйгаа гудамжинд хаячихсан байдаг юм байна лээ. Дугуй засдаг бол засаад л авчихмаар юм байна лээ. Гэхдээ бас нэг анхаарах юм бий. Дугуй нь техникийн шаардлага хангасан байх ёстой. Хичнээн унаж болж байгаа ч заасан техникийн шаардлага хангаагүй бол мөн торгуульна. Тэрийг нь бас анхаарах хэрэгтэй байдаг юм байна лээ.

Анхаарах зүйл болон хүмүүсийнх талаах бага сага

Европын аль ч оронд цагаачид их байдаг. Тухайлбал туркууд болон дундад азийнхан. Манай монголчууд бол тэднийг халтарууд гэж хочилдог юм байна лээ. Миний сонссоноор дэлхийн 2-р дайны дараагаар европын хотууд маш ихээр сүйрч, бас хүн хүчний дутагдалтай байсан болохоор аль ойроор нь турк болон тэр хавийн дундад азийнханыг хямд үнээр хөлсөлж ажиллуулж байсан гэсэн. Тэд нар европод удаан хугацаагаар оршин суухдаа гэр бүлээ ч авчиран суурьшсан тул дараа нь тэднийг буцаагаад хөөгөөд явуулчихаж болохгүй байсан болохоор эндхийн иргэншил олгосон гэсэн. Энд лав л франц, герман, швейцарт ч бас тэд нар их олноороо байдаг.
Миний анхааруулах зүйл бол, тэдний олонх нь тийм ч итгэж болох хүмүүс биш. Манай герман хэлний курсд мөн тэтгэлгээр сурч буй тэр хавийн орны оюутнууд байдаг ч тэд бол энгийн, сурахын төлөө гэсэн сэтгэлтэй, дажгүй хүмүүс шиг санагдсан. Харин европд хараар ажиллаж суурьшсан гадныхан бол туркууд ч гэлтгүй азиуд ч нэг их сайн нөхдүүд биш. Анх удаа европд ирж байгаа бол эхэлж “халтаруудтай” наймаа хийх хэрэггүй. Нэлээн суурьшаад мөнгөний баримжаатай ойлголттой болсны дараа бол болно. Анхан шатны мөнгөний ханшны талаар ойлголтгүй байвал маны нөхдүүд тэрийг чинь ашиглаад л хульхидаж л орхино. Би Luzern хотод очоод швейцар өөрийн гэсэн мөнгөн тэмдэгттэйг мэдэлгүй нэг эмэгтэйгээс пост карт худалдаж авахдаа лав 2 франк гаран мөнгө хульхидуулаад илүү төлчихсөн байсан. Би тэр эмэгтэйд 5 евро өгөхөд тэр эмэгтэй надад 5 евро 4 франктай тэнцэнэ гэж хэлээд надаас илүү мөнгө авчихсан байсныг дараагийн нэг дэлгүүр орохдоо л мэдсэн. Үнэн чанартаа бол миний махан тооцоогоор бол 1 евро = 1.27 швейцар франк байсан. Тэр эмэгтэй бор царайтай мөн л дундад азийн гаралтай хүн байсан. Харин яг цэвэр европчууд бол тэгж хулхидна энэ тэр гэж бараг байхгүй. Хууль дүрмээ яс дагадаг хүмүүс болохоор тиймэрхүү хулхидна гэсэн зүйлд дургүй байдаг.
Бас туркуудээс гадна оросууд их байдаг. Оросууд их байдгийн шалтгаан нь тэд нар соци нийгмийн үед европын зарим оронтой ойр холбоотой байсан болохоор гэдгийм байна лээ. Энд суурьшсан оросууд их байдаг гэсэн үг л дээ. Гэхдээ оросууд их тод аялгатай ярьдаг. Ялангуяа “р” үсгийг их тод хэлдэг. Тэгээд л аялганаас нь орос гээд мэдчихэж байгаам чинь. Бас орос эмэгтэйчүүд европ эмэгтэйчүүдтэй харьцуулахад нүүрээ их тод буддаг бас илүү ганган хувцасладаг. Өндөр өсгийтэй гутал платье гэх зэрэг. Европ эмэгтэйчүүд тэгтлээ нүүрээ будаад, гангалаад байдаггүй ч эрүүл мэнд биеийн жиндээ дээд зэргээр анхаарал тавьдаг. Бас оросууд сэтгэл хөдлөлөө европчуудтай харьцуулахад маш тод илэрхийлдэг. Гудамжинд чанга чанга хэрэлдэх, шууд л олон нийтийн дунд уйлах, эсвэл уурлавал хараал хэлэх, дороо дэвсэх гэх зэрэг. Харин европчууд тэр дундаа германууд бол түнтийтлээ улайгаад л байгаад байна. Тэгж хашгичаад уйлаад орилоод байна гэж бараг байхгүй. Сэтгэл хөдлөлөө их бага гаргадаг. Жаахан хүйтэн талдаа хүмүүс. Нэг их дотно биш бол тэврээд үнсээд байна гэж байхгүй. Их үсрээд л тохойнд хүрнэ. Германчуудын дэргэд Испани, Францчууд их нялуун хүмүүс байна лээ. Испаничууд их үнсэлцэнэ бас тэврэлцэнэ. Жирийн эрэгтэй найз эмэгтэй найзыгаа ч тэвэрч хацар дээр нь үнсэж мэндэлдэг. Хараад зүгээр найзууд эсвэл хосууд гэдгийг нь ялгахад хэцүү. Италичуудыг бол сайн мэдэхгүй байна. Швейцарчууд болон австричууд бол германчуудын дэргэд илүү тансаглах дуртай хүмүүс шиг санагдсан. Ганган хувцаслаж үнэтэй машин унадаг. Харин германчууд барагтай л бол үнэтэй машин унадаггүй, үнэтэй хувцас хэрэглэл хэрэглэдэггүй. Тийм болоод л тэднийг нарийн, бас цаг нарийн барьдаг гэж дэвэн дэлхийд алдаршуулсан байх. Харин өсвөр насны залуучууд бол нүүрээ будаж гангалдаг юм байна лээ. Цаг барихийн хувьд ганц герман ч гэлтгүй өндөр хөгжилтэй, амьдралын маш хурдтай ритмээр амьдардаг бүх оронд байдаг зүйл бололтой. Гэхдээ испаничууд бол харин цаг барих тал дээр маруухан нөхдүүд байна лээ.

Германд аялахаар болвол

Хэрвээ германд хагас бүтэн сайны өдрүүдээр аялахаар шийдсэн бол хамгийн түрүүнд шийдэх ёстой асуудал бол юугаар явах вэ? юм. Хэрвээ вагоноор явах бол явах өдрөөсөө болж өгвөл долоогоос 2 долоо хоногийн өмнө билетээ захиалбал зүгээр. Учир нь зарим өдрүүдэд зарим цагт хямдрал зарласан байдаг бөгөөд (ихэвчлэн хагас бүтэн сайнд эсвэл пүрэв, баасан гаригуудад) тийм хямдралтай билетүүд нь хурдан дуусчихдаг. Хэрвээ байнга вагоноор явах шаардлагатай байдаг бол 25%-50% хямдралын вагоны карттай худалдаж авбал явах тоолондоо билетний үнээсээ хасуулаад болно гэсэн үг юм. Мөн хагас бүтэн сайнаар группээрээ явбал илүү хямдралтай байдаг ба 5 хүн нийлээд 1 билет аваад мөн хямд үнээр явчих боломжтой байдаг. Хэрвээ цуг явах хүн олдохгүй байвал нэтэд зар тавиад мөн тэр өдөр цуг явах хүсэлтэй хүмүүстэй цуг нийлээд явчих боломжтой.
Өөр нэг боломж нь www.mitfahrgelegenheit.de юм. Энд машинтай хүмүүс өөр хотууд болон өөр улсууд руу машинаараа явах бол хэзээ явах, хэдэн цагт явахаа зар болгон бичээд тавьдаг сайт юм. Энэ нь үндсэндээ машинаараа ганцаараа явах бол бензиний үнэ өндөр тусах учраас мөн тэр зүг рүү явах хүмүүстэй хамтарч замынхаа зардлынхаа мөнгийг хуваагаад явчдаг нэг арга юм. Ингэж явах нь хэн хэндээ ашигтай байдаг. Тухайлбал, өөр нэг германы хот руу вагоноор явбал 35-90 евро болдог бол машинаар ингэж хамтарч явах 10-30 евро л болдог юм. Би ингэж нэг удаа явж үзсэн. Айх аюул бол байхгүй. Энд хууль дүрэм чанга, хүмүүс нь хуулиа яс дагадаг болохоор янз бүрийн аюул, хулгай дээрмийн талаар айлтгүй. Мөн ингэж ойр орчмын европын орнууд руу ч хямд үнээр аялах боломжтой.
Маш чухал нэг зүйл бол пасспорт. Нэг их тэгж сүртэй шалгаад сүйд болдоггүй л юм байна лээ. Гэхдээ авч явахад илүүдэхгүй.
Өөр нэг анхаарах зүйл, богино хугацаагаар аялах бол нэг их олон хэрэгтэй хэрэггүй зүйл авч явах хэрэггүй. Энд хүн хувцаслахдаа яг сонгино шиг л хувцаслахад болно. Бороо орж байснаа гэнэт нар гараад тэгээд салхи үлээгээд л. Нэг тийм урьдчилан хэлэхийн аргагүй цаг агаартай болохоор бороо ороход ч бэлэн, нар гарахад ч бэлэн тийм маягаар л хувцаслах хэрэгтэй. Тодруулбал, нэг футболка, гадуур нь нэг нимгэн цамц, тэгээд нэг арай зузаахан цамц эсвэл борооны цув, зонтик, хөлд маш эвтэйхэн намхан гутал, давуун өмд. Тэгээд нэг хөнгөхөн нуруунд эвтэйхэн үүргэвч, нарны шил, нарны малгай. Гэхдээ мэдээж урьдчилан цаг агаарын мэдээг мэдчихсэн байхад илүүдэхгүй.
Идэх зүйлээ өөрөө бэлдэж байх нь ямар ч тохиолдолд тун хямд шийдэл болно. Гэхдээ хөнгөхөн хачиртай талх, гамбургерийг аль ч хотод олж болно. Гэхдээ том хотуудад хоол хүнс нь бас л үнэтэй л байдаг юм байна лээ. Бас хүнсний дэлгүүрээс илүүтэйгээр хувцас, гутал, үнэт эдлэлийн дэлгүүрүүд л голчлон хотын төвд төвлөрсөн байдаг болохоор бас л амаргүй. Бас өөртөө үйлчилдэг кафе, хоолны газрууд нь илүү хямд байдаг. Харин өөрөө бас аяга тавгаа хураах ёстой байдгийг анхаарах хэрэгтэй. Ресторан бол угаасаа тоймгүй үнэтэйгээс гадна үйлчлэгчид нь заавал цайны мөнгө өгөх дүрэмтэй байдаг. Өгөхгүй ч байж болдог ч гэсэн дор хаяж авсан зүйлийнхээ үнийн 10%-тай тэнцэх мөнгийг үйлчлэгт нь өгөх хэрэгтэй байдаг юм гэсэн. Жишээлбэл, таны авсан зүйлийн үнэ 13 евро болсон бол 1 евро орчим мөнгийг үйлчлүүлэгчид нь цайны мөнгө болгож өгнө гэсэн үг. Би ресторанд орж хоол идээд сүйд болсон зүйлгүй ч нэг удаа ангиараа нэг жирийн нэг ресторанд ороход хоолнууд нь дандаа 7-10 орчим евроны үнэтэй байсан. Зэрэглэл нь ахих тусам хоол нь үнэтэй болдгоос гадна энд манайхан шиг нэг цай, нэг таваг хоол аваад л болчихдоггүй. Эхлээд Vorspeise буюу хоол хүлээж байхдаа идэх салад ч юмуу нэг хөнгөн зууш, дараа нь Hauptgericht буюу үндсэн хоол тэгээд десерт буюу амттан гэсэн дарааллаар иддэг. Тэд нарынх нь үнэ нь нийлээд хамгийн багаар л бол нэг хүнд 30 евро орчим болно. Үнэтэй ресторанд бол 100 орчим болдог гэсэн. Аймаар байгаа биз. Харин энгийн цайны газарт хамгийн хямдаар бол 4 орчим евронд хооллоно. Хэрвээ өөрөө хүнсээ бэлдвэл үүнээс ч хямдаар хооллоно.
Бас нэг баярламаар зүйл нь юу гэвэл хэрвээ та энэ улсад эсвэл европын холбооны аль нэг улсад оюутан байвал бараг бүх зүйлд хямдралтай үйлчлүүлнэ. Автобус унаа, үзвэр, кино театр, музей, номын сан, спорт заал, секц дугуйлан, тэр байтугай зарим шаардлагатай ном, програм хангамжийг ч илүү хямдаар авах эрхтэй. Бараг тал үнээр шахуу хямд үйлчлүүлдэг юм байна лээ. Бараг бүхий л европын орнуудад оюутнууд нь хямд үнээр үйлчлүүлэх эрхтэй олон газрууд байдаг. Ганц германд ч биш шүү! Жишээ нь, би Парисын Луврын музейг үнэгүй үзсэн гээд бод доо!!! Энэ үнэхээр сайхан, тийм биш гэж үү?!
За тэгээд монгол орон минь энэ харанхуй, бас ядуу байдлаасаа гарч их зүйл мэдэж, эндхийн хүмүүсийн нэгэн адил аялж зугаалж чаддаг боломжтой болоосой гэж миний зүгээс чин сэтгэлээсээ хүсч байна.
Хэрвээ асуух зүйл байвал бичиж байвал их баярлана. Би чадах чинээгээрээ хариулахыг хичээнэ.

Германд хог, хаягдлаа ангилж хаядаг

Германд маш олон үйлдвэрүүд байдгаас болж маш их хог хаягдал гарч үүнээс үүдэн бохирдол ихтэй орны тоонд ордог юм гэсэн. Иймд германчууд хог хаягдлын хэмжээг багасгахын тулд хогийг аль болох дахин боловсруулж байхаар шийдэж л дээ. Иймээс германд хогийг 4 ангилж хаядаг: Paper (Papier), Biotonne, Restmülltonne мөн пластмасан хог. Papier гэсэн хогийн сав нь ногоон өнгөтэй байх ба картон болон цаасан хогийг хаядаг. Миний сонссоноор цаасан хогийг жигнэж үзээд тодорхой мөнгө төлж авдаг юм гэсэн. Цаасан хогонд чинь мөнгө төлнө гэсэн үг л дээ.
Biotonne бол био буюу хүнсний гаралтай хог хаягдал юм. Жишээ нь хоол хүнсний үлдэгдэл, цайны шаар, хогийн ургамал зэрэг хогийг хаядаг. Ийм хог хаягдлын хогийн сав нь бор өнгөтэй байдаг.
Пластмасан хог хаягдалд ундааны пиавр сав, шил, лааз, тетрапак сав, гялгар уут, сав зэрэг ордог. Гэхдээ уух зүйл буюу шингэн зүйлийг хоосолж байж хаях ёстой байдаг. Энэ төрлийн хогийг мөн жигнэж худалдаж авдаг бөгөөд үйлдвэрлэлд дахин ашигладаг.
Restmülltonne бол дээрх 3 ангилалын алинд ч орохгүй хаягдлыг хэлнэ. Жишээлбэл, ийм хаягтай хогийн саванд хүүхдийн живх, косметкний хэрэглэсэн хөвөн, хуучин хувцас, гутал гээд янз бүрийн хог хаягдлыг хаядаг бөгөөд ийм хогийн сав нь хар өнгөтэй байдаг.
Иймд хэрвээ германд хогоо хаях шаардлага гарвал ямар хогийг хаяна гэж заасан байна тэр ангилалын хогийн саванд хаяж байх нь тун зүгээр шүү.
Бас пластмасан савтай холбоотой нэг анхаарах зүйл бий. Энд зарим ундаа, уух зүйлийн сав нь Pfand гэдэг зүйлтэй байдаг. Энэ нь юу вэ гэхээр тухайн савны үнэ юм. Тухайлбал та дэлгүүрээс Кола худалдаж авлаа гэхэд тухайн ундааны үнээс чинь гадна Pfand гэсэн нэмэлт 15-аас 25 центийг нэмж авах болно. Энэ нь тухайн ундааны чинь савны үнэ бөгөөд ундаагаа уусныхаа дараа савыг нь дэлгүүрт нь буцааж өгснөөр энэ мөнгөө буцааж авна гэсэн үг юм. Иймд ундаа авах бол ийм бичиг байгаа эсэхийг сайн анхаарах хэрэгтэй. Ихэнхдээ ийм сав нь дээрээ ундааны шилнүүдийн зурагтай байдаг. Хэрвээ та ийм савыг зүгээр л хогийн саванд хаячихвал 25 центээ хогийн саванд хаяж байна гэсэн үг юм. Гэхдээ миний анзаарснаар ихэнх Pfand-тай савнууд нь Коланы төрлийн ундаанууд (лаазтай болон пиавр сав аль аль нь), газтай ундаанууд, цэвэр уснууд байдаг. Харин жүүснүүд ихэнхдээ Pfand-гүй байдаг.
Бас нэг анхаарах зүйл нь шилэн сав юм. Миний нэг сонссоноор шилэн савыг үйлдвэрүүд мөн худалдаж авдаг бөгөөд шилийг тунгалаг буюу цагаан, ногоон, бор шил гэж 3 ангилан худалдаж авдаг гэж сонссон. Гэхдээ чухам хаана яаж авдгийг сайн мэдэхгүй байна. Иймээс шилэн савнуудаа цуглуулаад байхад гэмгүй.

Zürich, Luzern хотуудаар аялсан нэг өдөр

Өчигдөр буюу 2010-09-04-нд би Швейцарын хамгийн том хот болох Zürich болон Luzern гэдэг хотуудад очоод ирлээ. Тэгээд энэ талаарх тэмдэглэлээ бичиж сууна.
Манай автобус өглөө 8 цагт Freiburg-н KonzertHaus урдаас хөдлөв. Нийт 45 зорчигчтой(2 нь Goethe-Institut-н Zivis бусад нь Goethe-Institut сураглцагч) хөдөлсөн автобус өглөөний 10 цагт Luzern хотод ирэв. Тэнд бид 2 цагийн турш хотоор аялж, дэлгүүр хэсч, зураг авч 12 цагт Zürich хотын зүг явцгаалаа. Харамсалтай нь Zürich хот руу очих замд зам засч байснаас болж түгжрэл үүсч биднийг төлөвлөсөн цагаас 45 минутаар хоцроов. Ингээд бид өдрийн 2 цаг 15 минутанд Zürich хотод ирцгээсэн юм. Zürich хотоор оройн 5 цаг хүртэл дэмий тэнэсний эцэст буцаад Freiburg хот руугаа явцгаалаа. Ингээд Zürich болон Luzern нь миний үзсэн 5 дах болон 6 дахь европын хотууд болов.
Zürich том хот болохоор энд миний зөвхөн нэрийг нь л сонсч байсан алдартай брэндийн дэлгүүрүүд бүгд байна. Мань мэт бол амаа ангайгаад шүлсээ гоожуулаад зогсохоос илүүг хийж чадах биш. Бас тэр Ferrari, Porsche, Kadillac гээд л тэр үнэтэй машинууд чинь хотоор нэг хөлхөлдөж байгаа юм чинь. Тэнд амьдардаг хүмүүс үнэхээр тансаг амьдарч байна даа. Үнэтэй ресторанд хооллоод 500-с дээш евроны үнэтэй брендийн хувцас өмсөөд, алтан цаг зүүгээд, хэдэн сая евроны үнэтэй хаусд амьдраад л. Үнэхээр тансаг. Тэнд шоколадны дэлгүүр зөндөө байсан. Тэнд нэг шоколад 20-30 евроны үнэтэй гээд бод доо. Амсаж үзмээр л байсан ч даанч дэндүү үнэтэй.
Миний одоогоор очиж үзсэн европын бүх хотууд 100-с дээш жил болсон хуучны барилгуудаас гадна орчин үеийн барилгуудаа өдий хүртэл хадгалсаар байгаа нь үнэхээр сайхан санагдсан. Хуучны гудамжууд, барилгууд нь бүх хотод ижил загвартай байгаа нь хэдий өөр хотууд ч гэсэн бүгд түүхийн хувьд хоорондоо холбоотой гэдгийг илтгэнэ.
Хоёр жилийн өмнө өөрийн гэсэн laptop-той болно гэдэг мөрөөдөл байсан ч жилийн өмнө өөрийн гэсэн laptop-той болсон минь бас л нэг баяр хөөр байсан билээ. Миний хувьд ганцхан жилийн өмнө зүгээр л мөрөөдөл байсан зүйлийг Герман орны ард түмний тусламжтайгаар бодит болгосонд тэдэнд үнэхээр баярлахаас аргагүй. Ганцхан жилийн өмнө гадаадад сурна гэдэг зүгээр л мөрөөдөл байсан бол өнөөдөр би 5 тивийн орнуудын оюутан залуустай мөр зэрэгцэн суралцаж байна. Ганцхан жилийн өмнө Парис гэдэг хотод очиж үзнэ гэдэг зөвхөн зүүд л байсан бол өнөөдөр би богинохон ч гэсэн хугацаанд Парис хотыг үзчихсэн байна. Ингээд дараа нь европ тивийг улам ихээр нээж улам их зүйл сурч мэдэн алхам алхамаар амжилтын шатаар дээшээ өгсөж яваа минь ямар их аз жаргал гэдгийг үгээр хэлэхийн аргагүй. Миний амьдралын өмнө энэ том боломжийг нээж өгсөн, намайг дэмждэг бүх хүмүүст талархаад баршгүй.
Гэхдээ бас миний монголын ард түмэн тэр сайхан цэнхэр тэнгэр, уудам тал дээрээ ямар өчүүхэн бас харанхуй амьдарч байна даа гэж бодогдож байсныг нуух юун. Маш олон зүйл дээр тийм бодол төрж байна. Жишээ нь, энд бүх хүмүүс аялдаг. Оюутан сурагчид, хөгшин залуу, баян ядуу гэхгүй бүх европчууд өөрийн бэл бэнчинд тохируулан амралт бүрээрээ аялдаг. Тэд амьдралынхаа зав чөлөөтэй цаг бүрийг ямар нэг өөрийн хийх дуртай зүйлийг хийж, шинэ зүйл мэдэхийн төлөө өнгөрөөдөг. Тэгэхэд бидний монголчуудын хэд нь амралт бүрээрээ аялж чаддаг билээ. Бидэнд чөлөө цагаа өнгөрөөчих газар хичнээн байдаг билээ? Ядаж бидэнд зуныхаа амралтаараа монголынхоо газар нутгаар аялчих боломж хэд гардаг билээ?
Бас өөр нэг зүйл нь монголын тухай мэдээлэл интернэтэд ч тэр ном сонин сэтгүүлээс ч тэр дэндүү ховор олдох юмаа. Энд зүгээр л нэг газрын нэр уул ус юу ч байсан бичээд хайхад мэдээлэл хар түмээрээ олдож байхад монголын тухай хайхад цөөн хэдэн л тоотой сайтууд олдох юм. Яагаад бид гадныхны мэдээллийг орчуулан сайтдаа тавьдаг хирнээ монголынхоо тухай мэдээллийг ийм бага бичиж тавьдаг юм болоо? Бид дэвэн дэлхийн тухай ихийг мэддэгүймаа гэхэд монголынхоо тухай ихийг мэддэг баймаар байна шүү дээ. Жишээ нь, америкийн анхны ерөнхийлөгчийн тухай ч юмуу дунд сургуулийн сурагчаас асуухад лав л олонх нь хэлнэ дээ. Гэтэл монголын анхны ерөнхийлөгч хэн байсныг мэддэггүй дунд сургуулийн сурагч байж л байна. Хүмүүсээ, бид монгол монгол гэж цээжээ балбадаг хирнээ яагаад монголынхоо тухай ийм багыг мэднэ вэ. Саяхан надаас нэг герман хэлний багш монголын хамгийн өндөр уулыг асуухад би хариулж чадаагүй. Би энэ тухай огт мэддэггүйдээ ичсэн. Бид монголын түүх домог, уул усны домог, бөөгийн шашин, морин хуурь, уртын дуу гээд монголын гэсэн тодотголтой бүх зүйлийн талаар бичиж хүмүүст мэдээлэл өгөх хэрэгтэй. Мөн монголоос гадаадад гарсан олон хүмүүс байдаг хирнээ яагаад бусад тэнд очихоор бэлдэж буй нэгэндээ тэнд амьдрал ямар байдаг, юунд анхаарах хэрэгтэй, юу авч явах хэрэгтэй, юу хэрэггүй гээд зөвлөгөө өгдөггүй вэ. Нэтээс аль нэг улсын тухай хотын тухай хайхад цаг агаар, ямар хувцас, юу хэрэгтэй хэрэггүй гээд өчнөөн зөвлөгөө байдаг ч тэр нь монгол хүн монгол хүндээ зөвлөхтэй яаж адил байх билээ. Тэгээд мэдээж тэр мэдээлэл нь англи юмуу ямар нэг гадаад хэл дээр л байдаг. Тийм болохоор гадаадад байгаа хүмүүс тэр орон руу аялалаар, сурахаар аялахаар явж байгаа хүмүүстээ санаа авахаар зүйлүүдийг бичиж байгаасай гэж хүсч байна.
Тийм учраас миний нэгэн адил гадаад орноор тэр тусмаа европ тивд сурахаар ирэх гэж буй оюутан залууст зарим нэг зөвлөгөөг миний зүгээс өгөх хэрэгтэй байх гэж санагдлаа. Энд хоол идэхээс авахуулаад автобус унаа, дэлгүүр, хүмүүсийн зан араншин, соёл иргэншил, цаг агаар, техник технологи гээд маш олон зүйл бидний монгол орноос маш их ялгаатай. Харамсалтай нь бидний олонх нь үүнд ямар ч бэлтгэлгүй ирдэг. Эсвэл зүгээр л энд тэндээс дам сонссон тун бага мэдээлэл, төсөөлөлтэй л ирдэг. Ийм учраас зарим нэг хүмүүст хэрэгтэй гэж бодсон зүйлүүдийнхээ талаар бичиж байхаар шийдлээ.